کتاب تاریخ‏ تمدن

کتاب «تاریخ تمدن: تحلیلی از تاریخ جهان از آغاز تا امروز» آخرین اثر آرنولد جی توینبی، تاریخ‌نگار بزرگ بریتانیایی، است که پس از مرگ او در سال ۱۹۷۶ منتشر شد. اثر حاصل، محصول نزدیک به بیست سال پایانی نویسنده است، دورانی که توینبی بر خلاف کهولت سن، کماکان در کلاس‌های درس حاضر می‌شد و به پژوهش می‌پرداخت. اثر حاضر او، روایتی خطی از تاریخ جهان، از آغاز تا دوران معاصر (اواسط قرن بیستم)، ارائه می‌دهد؛ از شکل‌گیری زیست‌کره و آغاز حیات بشر در نخستین روزها تا دوران فناوری‌های مدرن در دهه‌های قرن بیستم. با این حال، محور اصلی کتاب، رابطه‌ی متقابل انسان و محیط زیست است. به باور نویسنده، هر تمدن آمیزه‌ای از جمعیت، فرهنگ و محیط است که جمعیت آن تمدن، نیازهای آن را تعیین می‌کند، فرهنگ و رفتار جمعی‌اش را شکل می‌دهد و محیط آن، بر فرم‌های فیزیکی، هنری و معماری آن اثر می‌گذارد. کتاب نزدیک به بیست ‌و یک تمدن را، از سومر باستان تا چین، هند، اروپا، و تمدن‌های آند و ‌آمریکا، در کنار هم بررسی می‌کند و تلاش می‌کند روایتی متوازن از شرق و غرب ارائه دهد، بدون آن‌که - همچون بسیاری از تاریخ‌نگاری کلاسیک غربی - تمدن غرب را برتر از دیگران بنشاند. ویژگی اساسی کتاب، ارائه و تحلیل تاریخ کل تمدن‌ها از آغاز تا امروز، در یک جلد واحد است. خوانندگانی که مجال خواندن آثار حجیم را ندارند، می‌توانند چکیده‌ی تجربه‌ی نویسنده از یک عمر مطالعه‌ی تاریخ جهان را در این جلد یافته و مرور کنند. بسیاری نیز همچنین به بی‌طرفی نسبی نویسنده در پرداختن به تمدن‌های شرقی - به‌ویژه نقش چین در نوآوری، هنر و ادبیات جهانی اشاره کرده‌اند. برخی منتقدان نیز کتاب را از جهت پیش‌بینی خطرات زیست ‌محیطی، با توجه به سال انتشار آن، دقیق دانسته‌اند. در مجموع، این کتاب برای کسانی که به ‌دنبال آشنایی گسترده با تاریخ تمدن‌های جهان هستند گزینه‌ای کلاسیک اما ارزشمند به شمار می‌رود؛ اثری که علاوه بر روایت تاریخی، نگاهی فلسفی به رابطه‌ی بشر با کره‌ی زمین نیز ارائه می‌دهد.