کتاب داستان راسلاس، شهزاده ی حبشه

«داستان راسلاس، شهزاده‌ی حبشه» از یک تناقض آغاز می‌شود: انسانی که تقریبا همه‌چیز برای خوشبخت‌بودن دارد، خوشبخت نیست. ساموئل جانسون در این داستان فلسفی ۱۷۵۹، راسلاس را در «دره‌ی خوشبختی» قرار می‌دهد؛ اقامتگاهی بسته و سرشار از آسایش که شاهزادگان حبشه در آن از کمبودهای جهان بیرون محفوظ‌اند. اما وفور نعمت مسئله‌ی راسلاس را حل نمی‌کند. او دقیقا چون چیزی کم ندارد، با پرسشی دشوارتر روبه‌رو می‌شود: اگر رفاه برای رضایت کافی نیست، چه نوع زندگی‌ای می‌تواند انسان را خوشبخت کند؟ همین پرسش، داستان را از حکایتی شرقی به آزمایشی فلسفی درباره‌ی «انتخاب زندگی» تبدیل می‌کند. راسلاس می‌خواهد از این بهشت محصور بیرون برود و زندگی‌های ممکن را در جهان واقعی ببیند. ایملک، شاعر و جهان‌دیده‌ای که تجربه‌ی بیرون را می‌شناسد، همراه فکری مهم او می‌شود و نکیاه، خواهر راسلاس، نیز در این جست‌وجو شرکت می‌کند. از اینجا کتاب شکل سفری پیدا می‌کند که مقصد اصلی‌اش مکان خاصی نیست. شخصیت‌ها با شیوه‌های گوناگون زیستن، از انزوا و دانش‌اندوزی تا ثروت، قدرت، زندگی خانوادگی و آرمان‌های عقلانی روبه‌رو می‌شوند و هریک را از منظر امکان دستیابی به رضایت می‌آزمایند. جانسون بنابراین پیرنگ را به رشته‌ای از موقعیت‌ها و گفت‌وگوها تبدیل می‌کند؛ هر موقعیت فرضیه‌ای درباره‌ی زندگی را پیش می‌کشد و سپس آن را در برابر تجربه قرار می‌دهد. این ساختار توضیح می‌دهد چرا «راسلاس» را نمی‌توان کاملا با معیارهای رمان واقع‌گرای مدرن سنجید. شخصیت‌ها گاه کمتر از آنکه دارای روان‌شناسی پیچیده باشند، حامل صورت‌های مختلف یک پرسش‌اند و گفت‌وگوهای فلسفی بر حادثه غلبه می‌کنند. اثر به سنت حکایت اخلاقی و قصه‌ی شرقی قرن هجدهم نزدیک است، اما بدبینی سنجیده‌ی جانسون آن را از تمثیل‌های ساده‌ای که در پایان یک راه درست را معرفی می‌کنند، جدا می‌سازد. هر پاسخ تازه مدتی جذاب به نظر می‌رسد، اما زندگی واقعی نقصی در آن آشکار می‌کند. نکته‌ی ظریف این است که جانسون صرفا نمی‌گوید «خوشبختی ناممکن است». مسئله‌ی او بیشتر بی‌ثباتی میل و قدرت شگفت‌آور تخیل در وعده‌دادن آینده‌ای بهتر است. انسان غالبا وضعیتی را آرزو می‌کند که هنوز تجربه نکرده و پس از دستیابی به آن، نقصان دیگری کشف می‌کند. از همین رو جست‌وجوی راسلاس به موضوعاتی فراتر از لذت و رفاه کشیده می‌شود: حدود عقل، ارزش دانش، ازدواج، تنهایی، سوگ، کارکرد تخیل و حتی امکان حفظ سلامت داوری در برابر رویاهای شخصی وارد بحث می‌شوند. کتاب در حجم نسبتا اندک خود تصویری فشرده از نگرانی‌های اخلاقی جانسون درباره‌ی زندگی انسانی می‌سازد. قوت اثر در همین مقاومت در برابر پاسخ آسان است. جانسون تقریبا به هر نسخه‌ی آماده‌ای برای خوشبختی مشکوک می‌شود و اجازه می‌دهد تجربه، ادعاهای انتزاعی را محدود کند. در مقابل، همین غلبه‌ی گفت‌وگو و تأمل ممکن است برای خواننده‌ای که انتظار رمانی پرحادثه یا شخصیت‌پردازی امروزی دارد، حرکت داستان را کند کند. محیط حبشه نیز بیش از آنکه بازنمایی تاریخی و فرهنگی دقیقی باشد، بخشی از قالب «داستان شرقی» رایج در ادبیات اروپایی آن دوره است؛ هرچند آشنایی جانسون با حبشه سابقه‌ای واقعی داشت و پیش‌تر سفرنامه‌ی ژرونیمو لوبو درباره‌ی این سرزمین را ترجمه کرده بود. ترجمه‌ی فارسی «داستان راسلاس، شهزاده‌ی حبشه» را مهبد ایرانی‌طلب برای نشر قطره انجام داده است. پس از بیش از دو قرن، پرسش راسلاس هنوز چندان کهنه به نظر نمی‌رسد: شاید دشواری اصلی زندگی این نباشد که چگونه به چیزی که می‌خواهیم برسیم؛ دشواری از جایی آغاز می‌شود که باید بفهمیم آیا آنچه می‌خواهیم، پس از رسیدن، واقعا همان چیزی خواهد بود که تصور می‌کردیم.