کتاب طنزآوران جهان نمایش 19

«طنزآوران جهان نمایش ۱۹: عروسی قماربازان» دو نمایشنامهٔ کامل نیکلای گوگول را با ترجمه و گردآوری داریوش مودبیان در کنار هم قرار می‌دهد. نشر گویا این مجلد را در مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» منتشر کرده است؛ مجموعه‌ای که مودبیان در آن نمونه‌هایی از سنت کمدی و طنز نمایشی جهان را همراه با زمینه‌های لازم برای شناخت نویسندگان عرضه می‌کند. انتخاب «عروسی» و «قماربازان» برای یک جلد اتفاقی به نظر نمی‌رسد: هر دو نمایش دربارهٔ آدم‌هایی‌اند که خیال می‌کنند می‌توانند موقعیت را کنترل کنند، اما همان سازوکارهایی که برای رسیدن به خواسته‌شان ساخته‌اند علیه خودشان عمل می‌کند. «عروسی» کمدی‌ای دوپرده‌ای دربارهٔ ازدواج است، اما گوگول بیش از عشق به آیین اجتماعی انتخاب همسر علاقه دارد. پادکولیوسین، کارمندی مردد، به ازدواج فکر می‌کند و واسطه‌ای برای یافتن همسر به کار گرفته است. ورود دوست پرانرژی او، کوچکاریوف، ماجرا را از حالت تأمل و تردید بیرون می‌آورد و به فرایندی پرشتاب از خواستگاری، رقابت و دخالت تبدیل می‌کند. در سوی دیگر، آگافیا تیخونوونا باید میان خواستگارانی تصمیم بگیرد که هرکدام مزیت‌های خود را همچون کالایی در بازار ازدواج عرضه می‌کنند. طنز گوگول از همین تبدیل رابطهٔ انسانی به محاسبه نیرو می‌گیرد. شخصیت‌ها دربارهٔ ظاهر، مقام، دارایی و شأن اجتماعی یکدیگر حرف می‌زنند و گویی می‌توان ازدواج را با جمع‌زدن مجموعه‌ای از امتیازها حل کرد. اما پشت این خنده، تردید عمیق‌تری وجود دارد: انسان تا چه اندازه واقعا می‌تواند تصمیمی بگیرد که زندگی‌اش را تغییر می‌دهد؟ «عروسی» میان میل به داشتن نظمی مطمئن و ترس از نتیجهٔ همان انتخاب حرکت می‌کند و به همین دلیل روان‌شناسی شخصیت‌هایش از یک فارس ساده پیچیده‌تر می‌شود. «قماربازان» این مسئلهٔ کنترل را به جهانی متفاوت می‌برد. ایخاریوف قماربازی حرفه‌ای و متقلب است که به شهری تازه می‌رسد و با گروهی از قماربازان روبه‌رو می‌شود. اینجا اعتماد، دوستی و همکاری همگی زیر سایهٔ احتمال فریب قرار دارند. شخصیت‌ها مدام نقش بازی می‌کنند، اطلاعات را پنهان می‌کنند و می‌کوشند یک قدم از دیگران جلوتر باشند. جهان نمایش بر این فرض بنا شده که تقریبا هیچ ظاهر اجتماعی را نمی‌توان بی‌چون‌وچرا باور کرد. اگر در «عروسی» آدم‌ها برای ساختن آینده‌ای مطمئن گرفتار تردید می‌شوند، در «قماربازان» تلاش برای پیش‌بینی و کنترل دیگران خود به منشأ ناامنی بدل می‌شود. گوگول از این طریق اخلاقی ساده دربارهٔ «بد بودن قمار» ارائه نمی‌کند. جذابیت نمایش در مشاهدهٔ ساختاری از فریب است که در آن هوش، حرص و اعتماد به نفس هر لحظه می‌تواند علیه صاحبش به کار افتد. همین ویژگی «قماربازان» را به یکی از نمونه‌های روشن جهان گوگولی تبدیل می‌کند: جهانی که عقلانیت ظاهری شخصیت‌ها قدم‌به‌قدم به وضعیتی پوچ و مضحک می‌رسد. قرارگرفتن این دو نمایش در یک جلد امتیاز مهمی دارد. خواننده می‌تواند ببیند طنز گوگول چگونه در دو فضای کاملا متفاوت خانه و بازار ازدواج از یک سو، قمارخانه و شبکهٔ فریب از سوی دیگر از سازوکاری مشابه استفاده می‌کند: آدم‌ها با اطمینان نقشه می‌کشند، اما بیش از آنکه جهان را اداره کنند، اسیر تصور خود از آن می‌شوند. محدودیت مجموعه نیز روشن است؛ برای شناخت گسترهٔ کامل نمایشنامه‌نویسی گوگول، «بازرس» همچنان متن ضروری دیگری است. در این دو نمایش، خنده از حماقت صرف شخصیت‌ها نمی‌آید. آدم‌های گوگول اغلب دقیقا زمانی مضحک می‌شوند که بیش از حد به توانایی خود برای محاسبهٔ دیگران اطمینان دارند. شاید پرسش مشترک «عروسی» و «قماربازان» همین باشد: وقتی همه می‌کوشند بازی را به نفع خودشان اداره کنند، چه کسی هنوز می‌داند واقعا بازی دست چه کسی است؟