کتاب سینما امپراتوری پنهان

«سینما، امپراتوری پنهان» ترجمه‌ی فارسی Kiss Kiss Bang Bang، دومین مجموعه‌ی نوشته‌های سینمایی پالین کیل است؛ کتابی که در ۱۹۶۸ منتشر شد و نقدها و جستارهای او درباره‌ی سینمای میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۶۰ را گرد آورد. عنوان اصلی به‌خوبی نگاه کیل به سینما را فشرده می‌کند: جذابیت ابتدایی فیلم‌ها می‌تواند به همان سادگی «بوسه، بوسه، بنگ، بنگ» باشد، اما نقد درست از جایی آغاز می‌شود که بپرسیم پشت این لذت فوری چه نوع تخیل، صنعت، سیاست و تصویری از زندگی عمل می‌کند. «امپراتوری پنهان» در عنوان فارسی نیز با همین گستردگی سازگار است؛ سینما برای کیل فقط هنر نیست، جایی است که پول، شهرت، سلیقه، جنسیت، خشونت، سیاست و رویاهای جمعی آمریکا به هم می‌رسند. کتاب مجموعه‌ای تصادفی از نقد فیلم نیست. نسخه‌ی اصلی در بخش‌هایی درباره‌ی روندهای سینمایی، فرایند ساخت فیلم «گروه» ساخته‌ی سیدنی لومت، نقد فیلم‌های سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۶۷، کارنامه‌ی بازیگران و فیلم‌سازان و بازخوانی گذشته‌ی سینما سامان یافته است. همین ترکیب دامنه‌ی روش کیل را نشان می‌دهد. او می‌تواند درباره‌ی یک فیلم مشخص بنویسد و چند صفحه بعد از مناسبات استودیو، بازیگری یک ستاره، واکنش تماشاگران یا تغییر ذائقه‌ی فرهنگی حرف بزند. برای او فیلم شیئی منزوی نیست؛ بخشی از محیطی اجتماعی است که هم از آن تأثیر می‌گیرد و هم بر آن اثر می‌گذارد. ویژگی متمایز نقد کیل حضور آشکار خود منتقد است. او وانمود نمی‌کند از نقطه‌ای کاملا خنثی درباره‌ی فیلم حکم صادر می‌کند. خنده، کسالت، هیجان، عصبانیت و حتی واکنش دیگر تماشاگران برایش داده‌های نقدند. مجله‌ی «تایم» در همان ۱۹۶۸ به همین حساسیت او نسبت به فضای کامل تجربه‌ی فیلم از پرده تا واکنش سالن اشاره کرده بود. این شخصی‌بودن البته به معنای بی‌استدلال‌بودن نیست؛ کیل از تجربه‌ی نخستین آغاز می‌کند و سپس آن را به بازیگری، ساختار فیلم، فرهنگ عامه و مناسبات اجتماعی وصل می‌کند. کتاب متعلق به دوره‌ای تعیین‌کننده در سینمای آمریکا نیز هست. هالیوود کلاسیک در حال تغییر بود و فیلم‌هایی مانند «بانی و کلاید» مرز میان خشونت، کمدی و تراژدی را به هم می‌زدند. نقد مشهور کیل بر همین فیلم بعدها یکی از نوشته‌های تعیین‌کننده‌ی کارنامه‌ی او شد و در شکل‌گیری جایگاهش در نیویورکر نقش داشت. در نوشته‌های این دوره می‌توان دید که چرا کیل با قواعد ثابت برای تعیین «فیلم خوب» راحت نیست: فیلم ممکن است نامنظم، عامه‌پسند یا حتی مبتذل باشد و بااین‌حال نیرویی زنده داشته باشد که یک اثر محترم و خوش‌ساخت فاقد آن است. همین آزادی نقطه‌ی قوت و آسیب‌پذیری نقد اوست. داوری‌های کیل گاه تند، شخصی و عمدا ناسازگار با اجماع‌اند و بسیاری از آن‌ها امروز نیز محل اختلاف‌اند. او نظریه‌ی منسجمی برای سینما نمی‌سازد و حتی با تبدیل نقد به مجموعه‌ای از قواعد مقاومت می‌کند. اما تأثیرش دقیقا از همین‌جا می‌آید: نقد برای او تشریح جسد فیلم پس از پایان نمایش نیست؛ ادامه‌ی همان مواجهه‌ای است که در تاریکی سالن آغاز شده است. نسخه‌ی فارسی «سینما، امپراتوری پنهان» با ترجمه‌ی بزرگمهر رفیعا منتشر شده است. شاید بهترین راه ورود به کتاب نیز پذیرفتن همین منطق کیل باشد: لازم نیست با منتقد موافق باشیم؛ نقد زمانی زنده است که پس از خواندنش دیگر نتوانیم فیلم را دقیقا همان‌طور ببینیم که پیش از آن می‌دیدیم.