کتاب «دز هوش ربا؛ تفسیر مثنوی مولوی» اثر استاد جلال الدین همایی، تفسیری از آخرین داستان دفتر ششم مثنوی مولانا را دربرمی گیرد.
«از مجموع شش دفتر مثنوی، آخرین داستان دفتر ششم را که عنوانش «ذات الصور یا دز هوش ربا» است و متضمن عمده اسرار و دقایق مسلک عرفانی و دعوت نامه مولوی و اصحاب خاص اوست انتخاب کرده ام.» در تفسیر ابیات و شرح مسائل عرفانی در این کتاب، از آوردن کلمات نامانوس پرهیز شده و مطالب در کمال سادگی و اختصار بیان شده به گونه ای که هرکس بتواند به قدر استعداد خود از این کتاب استفاده کرده و از ان سود ببرد.
همون ابتدای کتاب مرحوم علامه همایی دلایلی که برای نوع ساده نگارش در نظر گرفته است را توضیح میدهد (که البته با معیار این زمانه خیلی هم ساده نیست) اگر دوستی کتاب را خواند باشد متوجه میشود که چرا استاد علامه همایی،شرح این داستان از دفتر ششم را ساده فهم تالیف کرده است. که باز هم با تألیف اساتید دیگر تفاوت دارد. آن همه خرد و علم و دانایی و فروتنی و اجتهاد و چه و چه ، وقتی قرار باشد به زبان سادهِ عوام فهمْ، بر سبیل دلسوزی بر نوک خامه برآید، نتیجه جذاب و خواندنی و آموزشی و ساده و پربار خواهد بود مانند آنچه هست در آن. حالا اگر شخصی احساس توانایی و دانایی و باهوشی دارد ، و آن تألیف ارزشمند حضرت استادی را در خور نفس خویش نمیداند ، خوب نداند. شرح سطحی و نحوی و چند جلدی پر است در بازار تألیفات . و هر چیزی هست در آنها جز آن چه باید باشد یا جذبه ای و شراره ای که گرم کند سینهها را . سینه ای که شرحه شرحه باشد. نه نحوی و فلسفی و افاده ای.
من این کتاب را خواندم و انتظار بیشتری از استاد همایی داشتم. خیلی کتاب مفیدی برای من نبود ، شاید همون کتابهای کریم زمانی بیشتر از این کتاب همین داستان را شرح داده و مطلب را روشن کنند.