کتاب خدای به سپیدی یاس

در یکی از سروده‌های مهادوی یکه، شاعر برای گرسنگی به غذایی که از مردم می‌گیرد، برای تشنگی به آب چشمه‌ها و چاه‌ها و برای خواب به ویرانهٔ معبدها اشاره می‌کند؛ اما هنگامی که از نیاز جان سخن می‌گوید، رو به شیوا می‌آورد، خدایی که او را «به سپیدی یاس» می‌خواند. در همین چند تصویر، جهانی که «خدای به سپیدی یاس» از آن برخاسته آشکار می‌شود: زندگی زنی که از امنیت و منزلت معمول اجتماعی فاصله گرفته و عشق به امر الهی را به مرکز تجربهٔ خود تبدیل کرده است. این کتاب با ترجمهٔ هرمز ریاحی، گزیده‌ای از سروده‌های عرفانی مهادوی، شاعر سدهٔ دوازدهم هند، را به خوانندهٔ فارسی‌زبان معرفی می‌کند. مهادوی به سنت واچانا تعلق داشت؛ گونه‌ای از گفتارهای شاعرانه به زبان کانادا که با جنبش ویرشیوایی و پرستش شیوا پیوند یافت. واچاناها اغلب کوتاه، آهنگین و متکی به گفتار روزمره‌اند و به جای پرورش تشریفات ادبی، از تجربهٔ بی‌واسطهٔ گوینده نیرو می‌گیرند. در آثار مهادوی این خصوصیت با لحنی عمیقا شخصی همراه می‌شود. او با خدایش سخن می‌گوید، دوری او را تاب نمی‌آورد، نشانه‌های حضورش را در طبیعت می‌جوید و گاهی از زبان عاشقی رنجیده یا بی‌قرار استفاده می‌کند. این سروده‌ها را نمی‌توان صرفا اندرزهایی دربارهٔ کناره‌گیری از دنیا دانست؛ کشش عاطفی خود شعر در آن‌ها اهمیتی اساسی دارد. نامی که شاعر برای شیوا به کار می‌برد، «چنّا ملّیکارجونا»، در پایان بسیاری از واچاناهای او تکرار می‌شود و حالتی نزدیک به امضای شاعرانه پیدا می‌کند. ا. ک. رامانوجان در ترجمهٔ انگلیسی آن را با تعبیر «خدای به سپیدی یاس» برگردانده است. این انتخاب تصویر گل را برجسته می‌کند، اما هم‌زمان بخشی از ویژگی نام خاص و زمینهٔ پرستشی آن را به توضیحی شاعرانه تبدیل می‌سازد. برای خواندن ترجمهٔ فارسی نیز توجه به همین لایهٔ میانجی اهمیت دارد: ریاحی با متن انگلیسی رامانوجان کار کرده، حال آنکه سروده‌ها نخست به کانادا پدید آمده‌اند. در شعرهای مهادوی، طبیعت تنها پس‌زمینهٔ نیایش نیست. او با پرندگان، درختان و روشنایی ماه سخن می‌گوید و از آن‌ها نشان محبوب را می‌خواهد. در تصویری دیگر، مردان زمینی را به خارهایی پنهان زیر برگ نرم تشبیه می‌کند؛ چیزی که در نگاه نخست بی‌خطر می‌نماید، اما نزدیک شدن به آن رنج به همراه دارد. این تصویر، رابطهٔ عشق عرفانی با وضعیت اجتماعی زن را آشکار می‌کند. مهادوی در روایت‌های سنتی زندگی‌اش زنی معرفی می‌شود که پیوندهای مقرر اجتماعی را نپذیرفت و شیوا را یگانه همسر خود دانست؛ جزئیات تاریخی این روایت‌ها البته به تمامی قابل احراز نیست. می‌توان در این شعرها نوعی مقاومت در برابر اختیار دیگران بر زندگی و بدن زن دید، اما فروکاستن آن‌ها به بیانیه‌ای دربارهٔ آزادی فردی به معنای امروزی نیز بخشی از جهان فکری شاعر را کنار می‌گذارد. زبان تنانه و عاشقانهٔ او در سنتی مذهبی معنا می‌یابد که رهایی را با دلبستگی کامل به معبود پیوند می‌دهد. ارزش این سروده‌ها در حفظ همین تنش است: میل به رهایی از پیوندهای زمینی با اشتیاق شدید به پیوندی دیگر همراه می‌شود. «خدای به سپیدی یاس» دریچه‌ای به شعری است که در آن نیایش از زبان زندگی روزمره و احساسات پرحرارت انسانی ساخته می‌شود. تصویر گرسنگی، آب و پناه گرفتن در ویرانهٔ معبد یادآور می‌شود که در این جهان شاعرانه، کوچک‌ترین نیازهای تن در کنار خواست دیدار محبوب الهی حضور دارند؛ حضوری که با تکرار نام «خدای به سپیدی یاس» در بسیاری از سروده‌ها استمرار می‌یابد.