کتاب الحکمة الاشراقیه جلد 3

جلد سوم از مجموعه گرانسنگ «حکمت اشراقیه» نوشته شهاب‌الدین یحیی سهروردی، به کتاب ارزشمند «لتلویحات اللّوحیّه‌ی والعرشیّه‌ی اختصاص دارد؛ اثری که انتساب آن به شیخ اشراق قطعی است و خود او در نوشته‌هایش بارها بر آن تأکید کرده است. این کتاب که به زبان عربی نگاشته شده، هرچند در ظاهر از اسلوب و روش تدوین فلسفه مشاء پیروی می‌کند، اما به هیچ‌وجه از ذوق و شهود مکتب اشراق خالی نیست و به همین دلیل همیشه جایگاهی ویژه نزد اهالی فضل و اندیشه داشته است. سهروردی در نگارش این اثر به شدت تحت تأثیر ابن‌سینا، به ویژه کتاب «الاشارات و التنبیهات» او بوده و با القابی بلند از وی یاد می‌کند. ظرافت این اثر تا حدی است که فخرالدین رازی، هم‌مدرسه‌ای سهروردی، پس از شهادت او با دیدن این کتاب در شهر ری، سبک نگارش متین و استوار آن را به شدت تحسین کرده است. این اثر در واقع نخستین گام جدی سهروردی برای پایه‌ریزی مکتب اشراق به شمار می‌آید. او این کتاب را پس از «اللمحات» و پیش از دو شاهکار دیگرش یعنی «المشارع و المطارحات» و «حکمه‌ی الاشراق» به رشته تحریر درآورده است تا ضمن خلاصه‌سازی اصول فلسفه مشاء، قواعد آن‌ها را با دقت بیان و در مواردی نقد کند.
نام‌گذاری این کتاب نیز با ظرافت و هدفمندی خاصی انجام شده است. واژه «تلویح» در لغت به معنای دگرگونی با آتش است و واژه «لوح» به الواح الهی و قرآنی اشاره دارد. «عرشیه» نیز بیانگر مفاهیم متعالی و آسمانی است که درک آن‌ها نیازمند شرایطی ویژه و آمادگی روحی است. در نگاه سهروردی، آتش عنصری شریف و مقدس است؛ از این رو، «عرشیات» نمایانگر یافته‌های شهودی و اصیل خود اوست و «تلویحات» به مطالبی اشاره دارد که با بهره‌گیری از دانش دیگران و تلفیق آن با اندیشه‌های خودش شکل گرفته است. سهروردی تأکید می‌کند که خواننده این کتاب باید با مفاهیم عرشی آشنا باشد تا بتواند از نور این تلویحات بهره‌ای ببرد. در حقیقت، این کتاب تنها یک اثر فلسفی مستقل نیست، بلکه شاه‌کلید ورود به دنیای پیچیده‌تر دیگر آثار اوست. شیخ سهروردی توصیه می‌کند که هرکس می‌خواهد «حکمه‌ی الاشراق» یا «المشارع» را بفهمد، باید ابتدا این دوره کامل و مختصر فلسفه مشاء را که با چاشنی ذوق اشراقی درآمیخته است، به دقت مطالعه کند؛ چرا که مسیر گذار از مشاء به اشراق در همین صفحات هموار شده است.
از منظر ساختاری، التلویحات همانند بسیاری از متون کهن فلسفی در سه بخش کلی منطق، طبیعیات و الهیات تنظیم شده است که سهروردی از هر بخش با عنوان «علم» یاد می‌کند. او علم اول را به منطق اختصاص داده و آن را به شش مرصد و چندین تلویح تقسیم کرده است. در مرصد اول که به مباحث پایه و ایساغوجی مقدمه و پیش‌درآمد منطق می‌پردازد، مفاهیمی همچون غرض از منطق، دلالت الفاظ بر معانی، مفاهیم کلی و جزئی، ذاتی و عرضی، و الفاظ پنج‌گانه به شکلی دقیق و منسجم بررسی می‌شوند. در نهایت، این کتاب با متنی استوار و محتوایی غنی، پلی است که سالک راه دانایی را از استدلال‌های عقلی به سوی نور و شهود اشراقی هدایت می‌کند و خواندن آن تجربه‌ای از تکامل فلسفه اسلامی را به دست می‌دهد.