کتاب علم و دیپلماسی

وقتی از کتاب «علم و دیپلماسی» نوشته‌ی پیر برونو روفینی صحبت می‌کنیم، سیاست جهان دیگر فقط با نطق‌های آتشین دیپلمات‌ها یا قدرت‌نمایی‌های نظامی پیش نمی‌رود؛ جایی که روپوش سفید آزمایشگاه به کت‌وشلوار اتوکشیده‌ی دیپلماسی می‌رسد. روفینی که خودش هم استاد اقتصاد بین‌الملل است و هم سال‌ها به‌عنوان رایزن علمی فرانسه در سفارتخانه‌هایی مثل مسکو و رم کار کرده، اصلا قصد ندارد حرف‌های انتزاعی یا شعارهای قشنگ درباره‌ی صلح جهانی بزند. او مستقیم رفته سراغ اصل مطلب تا ببیند وقتی پای فناوری، پژوهش‌های پیشرفته و دانش وسط می‌آید، کشورها چطور بازی سیاست خارجی خودشان را پیش می‌برند.
واقعیت این است که دنیای امروز طوری شکل گرفته که نمی‌شود مسائل بزرگش را منطقه‌ای حل کرد. روفینی در کتابش نشان می‌دهد که علم چطور سه الگوی مختلف را در سیاست بین‌الملل جلو می‌برد. یک‌جا خود دانشمندها و داده‌هایشان وارد مذاکرات سیاسی می‌شوند تا جلوی یک بحران زیست‌محیطی یا بیماری همه‌گیر را بگیرند؛ یعنی علم به کمک دیپلماسی می‌آید. جای دیگر ابزارهای دیپلماتیک و چانه‌زنی‌های سیاسی به کار می‌افتند تا بودجه و امکانات یک پروژه‌ی بزرگ پژوهشگاهی مثل شتاب‌دهنده سرن یا ایستگاه فضایی فراهم شود. اما جذاب‌ترین بخش داستان جایی است که خود علم می‌شود ابزاری برای صلح؛ درست وقتی که روابط دو کشور کاملا تیره و تار شده و سیاستمدارها حتی چشم دیدن هم را ندارند، ارتباط دانشگاه‌ها و دانشمندان مثل یک کانال مخفی و بی‌سروصدا باز می‌ماند تا خط ارتباطی دو ملت به کلی قطع نشود.
اما نباید زود قضاوت کرد و تصویر کاملا رویایی از این همکاری‌ها ساخت. روفینی در کتابش خیلی سرراست و بدون تعارف یادآوری می‌کند که علم همیشه در خدمت صلح و دوستی نیست، بلکه بخش زیادی از آن درست وسط میدان رقابت سخت قدرت‌های جهانی می‌گذرد. جذب بهترین مغزهای دنیا، ساختن دانشگاه‌های بین‌المللی رده‌بالا و مشارکت در پروژه‌های فضایی یا هسته‌ای، همه ابزارهایی برای اعمال قدرت نرم هستند. وقتی یک کشور توان علمی بالایی دارد، ناخودآگاه در جدول نفوذ جهانی چند پله بالاتر می‌نشیند. کتاب «علم و دیپلماسی» به این تناقض مهم نیز اشاره می‌کند که دانشمند با منطق حقیقت و کشف آزادانه کار می‌کند، اما دیپلمات با منطق منافع ملی و حفظ اسرار. همین‌جاست که اگر حواسمان نباشد، استقلال پژوهشگر زیر فشار بازی‌های سیاسی به خطر می‌افتد و این از آن لایه‌های ظریفی است که نویسنده با دقت به آن پرداخته است.
نگاه کلی کتاب بر این اصل استوار شده که قدرت در قرن ۲۱ تعریف جدیدی پیدا کرده و دیگر نمی‌شود روابط بین‌الملل را بدون فهم ژئوپلیتیک دانش تحلیل کرد. بررسی نمونه‌های معاصر و حتی برگشتن به تاریخ جنگ سرد در فصل‌های مختلف، به مخاطب نشان می‌دهد که چطور سیاست‌مداران همواره از توان علمی برای پیشبرد اهدافشان بهره برده‌اند.