کتاب پسر

«پسر» نمایشنامه‌ای از فلوریان زلر است که نخستین بار در سال ۲۰۱۸ در پاریس روی صحنه رفت. این اثر پس از «مادر» و «پدر»، سومین بخش از سه‌گانه‌ای است که زلر در آن خانواده را از سه موقعیت متفاوت نگاه می‌کند؛ این‌بار مرکز نمایش نیکولا، نوجوانی هفده‌ساله، و والدینی هستند که می‌دانند فرزندشان حال خوبی ندارد اما نمی‌دانند چگونه باید به او دسترسی پیدا کنند. ترجمهٔ انگلیسی اثر را کریستوفر همپتون انجام داده است. نیکولا پس از جدایی پدر و مادرش با مادرش، آن، زندگی می‌کند. او مدتی است مدرسه نمی‌رود، از دوستان و فعالیت‌های سابق فاصله گرفته و روزهایش را در وضعیتی از بی‌انگیزگی و آشفتگی می‌گذراند. آن که دیگر نمی‌داند چگونه با او رفتار کند، از پیر، همسر سابقش، کمک می‌خواهد. پیر اکنون با سوفیا زندگی تازه‌ای ساخته و صاحب فرزندی دیگر شده است. راه‌حلی که در ظاهر معقول به نظر می‌رسد این است که نیکولا مدتی نزد پدر زندگی کند. اما زلر درست از همین نقطه نشان می‌دهد که مشکل را نمی‌توان با تغییر خانه، مدرسه یا مجموعه‌ای از تصمیم‌های عملی حل کرد. تنش اصلی «پسر» از فاصله میان رنج نیکولا و زبان بزرگسالانی شکل می‌گیرد که می‌خواهند آن را بفهمند. پیر اهل عمل است؛ می‌خواهد مشکل را تشخیص دهد، تصمیم بگیرد و چیزی را اصلاح کند. آن بیشتر با نگرانی و احساس گناه واکنش نشان می‌دهد. سوفیا نیز با پیامدهای ورود این بحران به زندگی تازه‌اش مواجه است. هر سه نیکولا را دوست دارند، اما محبت الزاما به معنای فهمیدن نیست. هر پیشنهادی که برای نوجوان منطقی به نظر می‌رسد ممکن است از نگاه او نشانه‌ای دیگر از این باشد که هیچ‌کس واقعا نمی‌شنود چه می‌گوید. زلر برخلاف ساختمان پیچیده و ادراکی «پدر»، در «پسر» روایت نسبتا مستقیم‌تری انتخاب می‌کند. در «پدر» خود صحنه ما را گرفتار بی‌ثباتی ذهن شخصیت می‌کرد؛ اینجا فاصله میان نیکولا و اطرافیانش اهمیت بیشتری دارد. ما رنج او را می‌بینیم، اما توضیح نهایی برایش دریافت نمی‌کنیم. جدایی والدین، احساس کنار گذاشته‌شدن و فشارهای نوجوانی می‌توانند بخشی از زمینه باشند، ولی نمایش از ساختن رابطهٔ علت‌ومعلولی ساده خودداری می‌کند. همین امتناع یکی از امتیازهای متن است: بحران روانی نیکولا به یک حادثه، اشتباه والدین یا شکست عاطفی واحد فروکاسته نمی‌شود. در عین حال، «پسر» از نظر ساخت شخصیت‌ها محدودتر از بهترین آثار زلر است. بخش بزرگی از آنچه دربارهٔ نیکولا می‌دانیم از منظر والدین و واکنش آنان به وضعیت او شکل می‌گیرد؛ در نتیجه ممکن است خود نوجوان گاهی بیشتر موضوع نگرانی دیگران باشد تا ذهنی که بتوانیم از درون بشناسیم. همین ویژگی در اقتباس سینمایی اثر نیز محل بحث بوده است. اما در تئاتر، این فاصله کارکرد دیگری پیدا می‌کند: تماشاگر نیز در جایگاه والدینی قرار می‌گیرد که باید با ناتوانی خود در فهم کامل دیگری کنار بیایند. «پسر» بیش از آنکه دربارهٔ یافتن علت رنج باشد، دربارهٔ محدودیت محبت است. گاهی کسی را عمیقا دوست داریم، همهٔ کارهای به‌ظاهر درست را انجام می‌دهیم و باز هم راه ورود به جهان او را پیدا نمی‌کنیم. پرسش زلر درست در همین فاصله شکل می‌گیرد: وقتی دوست‌داشتن کافی نیست، انسان با ناتوانی خودش چه می‌کند؟