کتاب فرضیه کمونیسم

«فرضیه‌ی کمونیسم» نوشته‌ی آلن بدیو، فیلسوف فرانسوی، دفاعی تاریخی و فلسفی از این ادعاست که شکست دولت‌ها و جنبش‌هایی که در قرن بیستم نام کمونیسم را بر خود گذاشتند، لزوما به معنای باطل‌شدن «ایده‌ی کمونیسم» نیست. کتاب نخست به زبان فرانسوی با عنوان «فرضیه‌ی کمونیستی» در ۲۰۰۹ منتشر شد و ترجمه‌ی انگلیسی دیوید میسی و استیو کورکوران را انتشارات ورسو در ۲۰۱۰ منتشر کرد. متن کتاب مجموعه‌ای از نوشته‌های بدیو درباره‌ی شکست سیاسی، مه ۱۹۶۸ فرانسه، انقلاب فرهنگی چین، کمون پاریس و سرانجام خود «ایده‌ی کمونیسم» است. این ساختار نشان می‌دهد با تاریخ عمومی کمونیسم روبه‌رو نیستیم؛ بدیو چند لحظه‌ی انقلابی را انتخاب می‌کند تا از خلال شکست آنها امکان سیاست رهایی‌بخش را دوباره صورت‌بندی کند. «فرضیه» در عنوان کتاب واژه‌ای تعیین‌کننده است. بدیو کمونیسم را پیش از آنکه نام یک دولت، حزب یا برنامه‌ی اقتصادی بداند، «ایده»ای معطوف به برابری و رهایی می‌فهمد. صورت پایه‌ای این فرضیه می‌گوید تقسیم جامعه به طبقات و تابعیت کار از طبقه‌ی مسلط ضرورت طبیعی ندارد؛ سازمان دیگری از زندگی جمعی ممکن است که در آن نابرابری عظیم ثروت، مالکیت خصوصی انباشته و انتقال موروثی آن و در چشم‌اندازی دورتر، دولت قهری به شکل کنونی، سرنوشت محتوم بشر نباشند. به همین دلیل، شکست اتحاد شوروی برای بدیو همان نسبتی را با ایده‌ی کمونیسم ندارد که یک آزمایش ابطال‌شده با فرضیه‌ای علمی دارد. «فرضیه‌ی کمونیسم» نزد او بیشتر به ایده‌ای تنظیم‌کننده برای سیاست رهایی‌بخش نزدیک است. بدیو تاریخ مدرن این فرضیه را به دوره‌هایی تقسیم می‌کند. دوره‌ی نخست، از انقلاب فرانسه تا کمون پاریس در ۱۸۷۱، عصر شکل‌گیری پیوند میان جنبش توده‌ای، طبقه‌ی کارگر و سرنگونی انقلابی نظم موجود است. شکست کمون مسئله‌ای تازه ایجاد کرد: چگونه انقلاب می‌تواند پس از تصرف قدرت دوام بیاورد؟ دوره‌ی دوم، از انقلاب روسیه در ۱۹۱۷ تا پایان انقلاب فرهنگی چین در دهه‌ی ۱۹۷۰، پاسخ خود را در حزب منضبط و دولت انقلابی جست. از نظر بدیو، حزب در کسب و حفظ قدرت موفق‌تر از شورش‌های قرن نوزدهم بود، اما مشکل دیگری آفرید: دولتی که قرار بود گذرا باشد به دستگاهی بوروکراتیک و اقتدارگرا تبدیل شد و نتوانست وعده‌ی زوال دولت را محقق کند. بنابراین بدیو خواهان بازگشت ساده به حزب کمونیست قرن بیستم نیست. سه پرونده‌ی تاریخی اصلی کتاب آزمایشگاه این استدلال‌اند. کمون پاریس برای بدیو نمونه‌ای از سیاستی است که برای مدتی کوتاه از قواعد معمول نمایندگی سیاسی بیرون می‌زند. مه ۶۸ نیز صرفا شورش دانشجویان نیست؛ بدیو بر هم‌زمانی چند «مه ۶۸» تأکید می‌کند: اعتراض دانشجویی، اعتصاب کارگری، دگرگونی فرهنگی و جست‌وجوی شکل تازه‌ای از سیاست. انقلاب فرهنگی چین جایگاهی پیچیده‌تر دارد. بدیو آن را آخرین تلاش بزرگ برای حل تناقضی می‌داند که در خود دولت سوسیالیستی پدید آمده بود: چگونه می‌توان با بوروکراسی حزبی مبارزه کرد وقتی همان حزب ابزار انقلاب بوده است؟ این شیوه‌ی خواندن شکست، هسته‌ی فلسفی کتاب است. بدیو نمی‌پرسد یک انقلاب فقط «پیروز شد یا شکست خورد؟»؛ می‌پرسد شکست چه مسئله‌ای را آشکار کرد که پیش از آن قابل رویت نبود. از این منظر، کمون پاریس، انقلاب فرهنگی یا مه ۶۸ شکست‌هایی یکسان نیستند. هرکدام حدود یک شکل مشخص از سیاست را نشان داده‌اند. او از همین طریق می‌کوشد میان وفاداری به ایده‌ی رهایی و وفاداری به شکل‌های تاریخی شکست‌خورده‌ی آن تفاوت بگذارد. کمونیسمی که بدیو از آن دفاع می‌کند نباید تکرار دولت تک‌حزبی شوروی یا نسخه‌ی بازسازی‌شده‌ی حزب کمونیست قدیمی باشد؛ صورت سیاسی آینده هنوز باید ابداع شود. قدرت «فرضیه‌ی کمونیسم» در همین امتناع از یکی‌گرفتن یک ایده‌ی سیاسی با تمام مصادیق تاریخی مدعی آن است. بدیو خواننده را وادار می‌کند درباره‌ی معنای «شکست» دقیق‌تر فکر کند: آیا شکست یک تجربه ثابت می‌کند هدف آن ناممکن بوده است، یا فقط نشان می‌دهد وسیله و سازمان سیاسی آن تجربه ناکافی بوده؟ این استدلال همچنین توضیح می‌دهد چرا کتاب پس از بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ توجه فراوانی برانگیخت. بدیو در زمانی می‌نوشت که تصور پیروزی نهایی سرمایه‌داری بازارمحور دوباره با پرسش‌هایی جدی روبه‌رو شده بود و می‌خواست امکان اندیشیدن به بدیلی رادیکال را حفظ کند. اما همین استدلال محل اصلی مناقشه با بدیو نیز هست. اگر هر شکست تاریخی بتواند به‌جای شاهدی علیه فرضیه، مرحله‌ای تازه در تکامل آن تعبیر شود، این خطر وجود دارد که «فرضیه‌ی کمونیسم» در برابر تجربه‌ی تاریخی بیش از اندازه مصون شود. مسئله در بحث انقلاب فرهنگی چین شدیدتر است. شیائوچوان چو در مقاله‌ای پژوهشی درباره‌ی تفسیر بدیو استدلال کرده است که او انقلاب فرهنگی را بیش از اندازه از دری