کتاب عدل الهی

کتاب «عدل الهی»، اثری از استاد شهید مرتضی مطهری است که به یکی از چالشی‌ترین مسائل عقیدتی و کلامی، یعنی عدالت خداوند، می‌پردازد. این اثر در اصل حاصل تدوین و بسط مجموعه‌ای از سخنرانی‌های استاد در سال ۱۳۵۰ در حسینیه ارشاد است که با بازنگری‌های دقیق، افزودن مطالب جدید و تغییرات ساختاری توسط شخص نویسنده، به صورت مکتوب برای اولین بار در سال ۱۳۵۲ منتشر شد. انگیزه اصلی نگارش این کتاب، پاسخگویی به پرسش‌های مکرر و فراوان گروه‌های مختلف، به‌ویژه جوانان، درباره مسائلی چون جبر و اختیار، شرور و تبعیض‌ها بوده است؛ پرسش‌هایی که کثرت آن‌ها ضرورت تدوین یک پاسخ جامع و عمومی را ایجاب می‌کرد.
استاد مطهری در این کتاب، برای بررسی مسئله عدل، رویکردی ترکیبی از جنبه‌های نقلی یعنی آیات قرآن و روایات و عقلی اتخاذ کرده است. با این حال، در بخش عقلی، برخلاف متکلمان که رویکرد استدلالی و جدلی خاص خود را دارند و گاه عدل را سرلوحه و وجه تمایز مکاتب خود مانند معتزله و اشاعره قرار داده‌اند، نویسنده سبک حکمت اسلامی را برگزیده است. او با اذعان به اینکه فلاسفه بابی مستقل تحت عنوان عدل باز نکرده‌اند و یافتن این مباحث در میان آثارشان دشوار است، از منظر حکمی به دفاع از نظام حکیمانه جهان پرداخته است. این اثر در قالب یک مقدمه جامع و نه بخش تدوین شده است که شامل مباحثی چون عدل بشری و الهی، حل مشکل تبعیض‌ها، شرور و فواید آن‌ها، مرگ‌ومیرها، مجازات‌های اخروی، شفاعت و عمل خیر از غیرمسلمانان می‌شود. مطهری با بیانی شیوا، روان و متقن، مفاهیم دیریاب کلامی و فلسفی را با استفاده از تمثیل‌ها، اشعار و داستان‌ها برای مخاطب ناآشنا به فلسفه نیز قابل فهم کرده است. او تبیین می‌کند که عدالت الهی به معنای اعطای کمالات به اندازه استحقاق و ظرفیت موجودات است؛ بنابراین، آنچه در جهان دیده می‌شود تفاوت است نه تبعیض. همچنین، شرور در نگاه او اموری عدمی مانند جهل یا نسبی‌اند که در نظام کلی هستی جایگاهی خیر و مفید دارند.
همچنین کتاب به پرسش‌های متعددی نیز پاسخ می‌دهد از قبیل اینکه: آیا دعا و صدقه استثنا در قانون خلقت‌اند؟ آیا اعمال خیر غیرمسلمانان پذیرفته می‌شود؟ چرا امثال صادق هدایت به هستی بدبین بودند؟ مطهری با تحلیل این مسائل، در نهایت نشان می‌دهد که در مکتب عقلی شیعه، می‌توان بدون آسیب رساندن به توحید ذاتی و افعالی خداوند، اصالت عدل، حرمت عقل و اختیار انسان را اثبات کرد. در این دیدگاه، قضا و قدر الهی سراسر هستی را فرا گرفته، اما این به معنای سلب اختیار انسان یا شریک شدن او در اراده حق تعالی نیست. در نهایت، این کتاب نه فقط پاسخی به شبهات نظری است، بلکه تلاشی برای مقابله با انحرافات عملی و کج‌فهمی‌هایی است که از سوی برخی مدعیان دین، تصویری واژگونه از اسلام و آموزه عدالت ارائه داده‌اند.