کتاب Hedda Gabler

«هدا گابلر» یکی از پیچیده‌ترین و ماندگارترین نمایشنامه‌های هنریک ایبسن است؛ متنی که از زمان انتشارش در سال ۱۸۹۰ تاکنون همچنان زنده مانده، چون پرسش‌هایی را پیش می‌کشد که به‌سادگی کهنه نمی‌شوند: انسان وقتی در زندگی‌اش معنا، آزادی یا افق تازه‌ای نمی‌بیند، با این خلأ چه می‌کند؟ ایبسن این نمایشنامه را پس از آثار مهمی چون «خانه عروسک» و «اشباح» نوشت، اما «هدا گابلر» نسبت به آن‌ها سردتر، تاریک‌تر و از نظر روانی مبهم‌تر است. اگر در آثار پیشین او هنوز می‌شد خطوط روشن‌تری میان ستم‌دیده و ستمگر، یا حق و ناحق دید، اینجا همه‌چیز لغزنده‌تر و ناروشن‌تر است. داستان در ظاهر ساده است. هدا، دختر ژنرال گابلر، تازه با جرج تسمن، پژوهشگری محترم، خوش‌قلب و در عین حال خسته‌کننده، ازدواج کرده و به خانه‌ای تازه آمده است. اما از همان صحنه‌های نخست روشن می‌شود که این ازدواج برای او نه آرامش آورده و نه رضایت. فضای خانه بیشتر شبیه قفس است تا پناهگاه. هدا نه به زندگی خانوادگی دل بسته، نه به همسرش عشق می‌ورزد و نه تصویری روشن از آینده دارد. با بازگشت ایلرت لووبورگ، نویسنده‌ای بااستعداد و آشنای قدیمی هدا، تنش اصلی نمایش شکل می‌گیرد؛ تنشی که به‌تدریج چهره‌ی درونی هدا را آشکار می‌کند. قدرت اصلی نمایش در شخصیت هدا نهفته است؛ شخصیتی که همین امروز هم به‌سادگی قابل توضیح نیست. او نه قربانی محض است و نه شروری ساده. نه می‌توان او را فقط زنی سرکوب‌شده در جامعه‌ای مردسالار دانست و نه صرفا انسانی بیمار و مخرب. هدا آمیخته‌ای است از هوش، بی‌قراری، ملال، میل به سلطه و ناتوانی در زیستن با واقعیت. شاید به همین دلیل است که هر نسل دوباره سراغ او می‌رود و سعی می‌کند از زاویه‌ای تازه بفهمدش، بی‌آن‌که کاملا موفق شود. یکی از مفهوم‌های مهم نمایش، میل به کنترل است. هدا در جهانی زندگی می‌کند که اختیار چندانی بر سرنوشت خودش ندارد؛ نه می‌تواند آزادانه زندگی دلخواهش را بسازد و نه حتی خواسته‌هایش را به زبان بیاورد. در نتیجه، این ناتوانی به شکلی پیچیده و ویرانگر به میل برای هدایت زندگی دیگران تبدیل می‌شود. او می‌خواهد بر روابط، انتخاب‌ها و حتی سقوط دیگران اثر بگذارد، انگار تنها از این راه می‌تواند احساس قدرت کند. این میل، با نوعی تصور بیمارگونه از «زیبایی» و «سرنوشت باشکوه» گره می‌خورد و نمایش را به سوی یکی از تلخ‌ترین اوج‌هایش می‌برد. در لایه‌ای عمیق‌تر، «هدا گابلر» نمایشنامه‌ای درباره ملال بورژوایی و تهی‌شدگی درونی است. هدا از نظر مادی در امنیت است، اما همین امنیت برایش خفه‌کننده شده. او شور خلاقه‌ای ندارد که راهی برای تخلیه بیابد، پروژه‌ای ندارد که به زندگی‌اش جهت بدهد، و زبانی هم برای اعتراض روشن در اختیارش نیست. انرژی او در نتیجه به‌جای آفرینش، به تخریب بدل می‌شود. از همین‌جاست که بسیاری این اثر را یکی از نخستین نمایشنامه‌های مدرن درباره بحران معنا می‌دانند. ایبسن در این اثر به اوج رئالیسم روان‌شناختی‌اش می‌رسد. تنش اصلی نه از حادثه‌های بزرگ بیرونی، بلکه از گفت‌وگوها، سکوت‌ها و فشارهای نامرئی میان شخصیت‌ها ساخته می‌شود. در نهایت، «هدا گابلر» فقط داستان زنی ناراضی نیست؛ نمایشنامه‌ای است درباره انسانی که نه می‌تواند با ابتذال جهان کنار بیاید و نه راهی برای خلق معنایی تازه پیدا می‌کند. همین تعلیق حل‌ناشدنی است که هدا را هنوز معاصر و تکان‌دهنده نگه داشته است.