کتاب هنر مدرن در ناخودآگاه

محافل روشنفکری، کافه‌های شلوغ و سالن‌های هنری وین در آستانه‌ی قرن بیستم، خاستگاه یک دگرگونی بنیادین در شیوه‌ی نگریستن انسان به درون خویش بودند؛ نقطه‌ای طلایی که در آن هنر، ادبیات و علم پزشکی دست در دست یکدیگر دادند تا پرده از رازهای پنهان روان بردارند. کتاب «هنر مدرن در ناخودآگاه» نوشته‌ی اریک ریچارد کندل، عصب‌پژوه برجسته و برنده‌ی جایزه نوبل، با تمرکز بر همین بستر تاریخی شگفت‌انگیز شکل گرفته است تا یکی از جذاب‌ترین پیوندهای بین‌رشته‌ای را میان هنر مدرن، روان‌کاوی و علوم اعصاب معاصر تبیین کند.
موضوع محوری این کتاب کاوش در مفهوم ناخودآگاه و چگونگی بازنمایی آن در بوم‌های نقاشان پیشروی اتریشی هم‌زمان با شکل‌گیری نظریات زیگموند فروید است. نویسنده استدلال می‌کند که چگونه متفکران و هنرمندان آن دوران، رویکردهای سنتی و سطحی به واقعیت را کنار گذاشتند تا به کشف تکانه‌های درونی، اضطراب‌ها و تمایلات سرکوب‌شده‌ی بشر بپردازند و پایه‌های درک مدرن ما را از ذهن انسان بنا کنند.
اریک ریچارد کندل در این کتاب شیوه پرداخت خود را بر یک سفر تاریخی و علمی استوار کرده است که به نوبت میان تحلیل شاهکارهای تجسمی و کالبدشکافی ساختار فیزیولوژیک مغز حرکت می‌کند. او به سراغ چهره‌های درخشان جنبش جدایی وین مانند گوستاو کلیمت، اگون شیله و اسکار کوکوشکا می‌رود و پرتره‌های عریان و اکسپرسیونیستی آن‌ها را در کنار نوشته‌های روان‌شناختی آرتور شنیتسلر قرار می‌دهد. ساختار محتوا به گونه‌ای هدایت می‌شود که نشان دهد این نقاشان چگونه بدون دسترسی به ابزارهای آزمایشگاهی امروزی و صرفا از طریق شهود هنری، توانستند ویژگی‌های سیستم بینایی و واکنش‌های هیجانی انسان را روی بوم خلق کنند. کندل با کالبدشکافی این آثار به تحلیل عصب‌شناختی فرآیند ادراک می‌پردازد؛ اینکه مغز ما چگونه فرم، رنگ و چهره‌ها را پردازش می‌کند و چرا دیدن یک پرتره‌ی دگرگون‌شده از شیله می‌تواند پاسخ‌های هیجانی شدیدی را در شبکه‌های عصبی ما برانگیزد.
مفاهیم کلیدی نظیر زیست‌شناسی خلاقیت، فرآیند بازشناسی بصری، پدیده‌ی انتقال عواطف و به طور ویژه‌تر مفهوم «سهم بیننده» از اصلی‌ترین دغدغه‌های کتاب «هنر مدرن در ناخودآگاه» هستند. نویسنده عنوان کرده که ادراک یک اثر هنری هرگز یک فرآیند غیرفعال نیست، بلکه مغز هر مخاطب بر اساس خاطرات، سیم‌کشی عصبی و تجربیات زیسته‌ی منحصربه‌فردش، معنای نهایی نقاشی را بازسازی می‌کند.
خواننده هنگام مطالعه‌ی این کتاب با فضایی به غایت فکری، مستند، بصری و تحلیلی روبه‌رو می‌شود که کلیشه‌های رایج درباره‌ی جدایی هنر و علم را از بین می‌برد. ورق زدن این اثر فرصتی کم‌نظیر برای کشف این حقیقت است که چرا هنر مدرن وین نه تنها یک گسست زیباشناختی، بلکه یک ابزار معرفت‌شناختی قدرتمند برای درک مکانیزم‌های پنهان ناخودآگاه و ساختار شگفت‌انگیز مغز انسان بوده است.