کتاب خانواده‌ ای‌ محترم‌

«خانواده‌ ای‌ محترم‌» اثر ایزابلا بوسی فدریگوتی از آن رمان‌هایی است که ساختارشان پیش از پیرنگ حرف اصلی را می‌زند. کتاب تقریبا به دو نیمهٔ هم‌اندازه تقسیم شده است: نخست کلارا از گذشته سخن می‌گوید و سپس خواهر بزرگ‌ترش، ویرجینیا، همان زندگی مشترک را از چشم خود بازسازی می‌کند. اتفاق‌ها تغییر نکرده‌اند؛ معنای آن‌ها عوض می‌شود. خواننده خیلی زود درمی‌یابد که مسئلهٔ اصلی رمان کشف این نیست که کدام خواهر راست می‌گوید، بلکه فهمیدن این است که یک خانواده چگونه می‌تواند دو روایت ناسازگار از یک گذشته تولید کند و سال‌ها با هر دو زندگی کند. کلارا و ویرجینیا در خانواده‌ای مرفه و سنت‌گرا پرورش یافته‌اند؛ جهانی که آداب، آموزش دینی، رفتار مناسب و حفظ ظاهر برایش اهمیتی تقریبا آیینی دارد. کلارا ظاهرا با این نظم سازگار است: آرام، مطیع و وابسته به خانه و خاطرات آن. ویرجینیا در نقطهٔ مقابل او دیده می‌شود؛ سرکش‌تر، بی‌قرارتر و مشتاق گریز از قواعدی که زندگی را از پیش تعریف کرده‌اند. خانواده نیز به‌تدریج همین نقش‌ها را تثبیت می‌کند: یکی «دختر خوب» است و دیگری کسی که همیشه باید از او انتظار دردسر داشت. اما رمان دقیقا از جایی جدی می‌شود که این تقسیم‌بندی شروع به فروپاشی می‌کند. در نیمهٔ نخست، کلارا سال‌های گذشته را چنان روایت می‌کند که ویرجینیا اغلب منشأ آشفتگی‌ها و ناکامی‌های زندگی او به نظر می‌رسد. سکوت، دلخوری و سوءتفاهم کم‌کم روی هم انباشته می‌شوند و تصویری نسبتا منسجم از یک قربانی و یک خواهر خودخواه شکل می‌گیرد. سپس صدا عوض می‌شود. ویرجینیا نه وقایع را انکار می‌کند و نه گذشته‌ای کاملا متفاوت می‌سازد؛ همان صحنه‌ها را از جای دیگری می‌بیند. رفتارهایی که از نظر کلارا خیانت، بی‌ملاحظگی یا سنگدلی بوده‌اند، در روایت ویرجینیا انگیزه و پیشینه‌ای دیگر پیدا می‌کنند. برخی سکوت‌های کلارا نیز دیگر معصومانه به نظر نمی‌رسند. آنچه تغییر می‌کند داوری خواننده است. این جابه‌جایی منظر مهم‌ترین دستاورد فرمی کتاب است. بوسی فدریگوتی به ترفند پیچیده‌ای نیاز ندارد؛ کافی است اجازه دهد هر خواهر مدت کافی در ذهن خواننده بماند. خاطره در اینجا بایگانی بی‌طرف گذشته نیست. هرکس حوادث را با رنج‌ها، حسادت‌ها، میل‌ها و توجیه‌هایی که طی سال‌ها ساخته است به یاد می‌آورد. بنابراین حقیقت خانوادگی به قطعاتی تبدیل می‌شود که به‌سختی روی هم می‌افتند. منتقدان معاصر کتاب نیز بر همین دوگانگی، سکوت طولانی میان دو خواهر و ناتوانی آن‌ها در «با هم به یاد آوردن» تأکید کرده‌اند. عنوان «خانواده‌ ای‌ محترم‌» نیز رگه‌ای آشکار از طعنه دارد. «خوب بودن» در این محیط بیش از آن‌که حکمی اخلاقی باشد، مجموعه‌ای از نشانه‌های اجتماعی است: تربیت مناسب، انضباط، دینداری، ازدواج شایسته و پنهان نگه داشتن آنچه با تصویر خانواده سازگار نیست. بخش عمدهٔ خشونت رمان در همین پنهان‌کاری رخ می‌دهد. کسی فریاد نمی‌زند؛ زخم‌ها با سکوت، کنایه، ملاحظه‌کاری و رفتارهای ظاهرا محترمانه عمیق‌تر می‌شوند. تاریخ بزرگ قرن بیستم نیز از کنار این خانواده می‌گذرد جنگ‌ها، فاشیسم و تغییرات اجتماعی اما بوسی فدریگوتی عمدا مرکز ثقل را در اتاق‌ها، روابط و حافظهٔ خصوصی نگه می‌دارد. رمان در ۱۹۹۱ منتشر شد و همان سال جایزهٔ معتبر کامپیلو را گرفت؛ جایگاهی که آن را به شناخته‌شده‌ترین آثار بوسی فدریگوتی تبدیل کرد. در کارنامهٔ او نیز دغدغه‌هایی که بعدها بارها بازمی‌گردند دیده می‌شود: زنان، خانواده، سکوت‌های عاطفی، زندگی خصوصی زیر فشار قراردادهای اجتماعی و گذشته‌ای که از خانه بیرون نمی‌رود. نثرش خویشتن‌دار است و از انفجارهای احساساتی فاصله می‌گیرد. همین مهار با جهان شخصیت‌ها هماهنگ است، هرچند برای خواننده‌ای که انتظار روان‌کاوی صریح یا کشمکش‌های بیرونی پررنگ دارد، گاهی ممکن است بیش از اندازه سرد و فروخورده جلوه کند. تلخی «خانواده‌ ای‌ محترم‌» در این نیست که دو خواهر یکدیگر را نمی‌فهمند. مسئله دشوارتر است: هر دو برای رفتار خود دلایلی دارند و هر دو بخشی از واقعیت را می‌بینند. سال‌ها می‌گذرد و آنچه می‌توانست یک گفت‌وگو باشد به دو روایت جداگانه تبدیل می‌شود. وقتی بالاخره هر دو صدا را شنیده‌ایم، دیگر معلوم نیست حقیقت دقیقا میان آن‌ها قرار دارد یا اصلا چیزی به نام روایت واحد خانواده وجود داشته است.