کتاب بی‌بی‌ پیک‌

«بی‌بی پیک» مجموعه‌ای از هفت داستان کوتاه از هفت نویسندهٔ مهم ادبیات روسیه، بریتانیا، ایرلند و آمریکا است که عنوان خود را از داستان مشهور الکساندر پوشکین گرفته است. کتاب از نظر دوره، سبک و جهان فکری یکدست نیست و همین ناهمگونی مهم‌ترین ویژگی آن است: «شهر کورها» از اچ. جی. ولز، «خدا حقیقت را می‌بیند اما صبر می‌کند» از لئو تولستوی، «پانسیون» از جیمز جویس، «بی‌بی پیک» از پوشکین، «قهرمان اسب چوبی» از دی. اچ. لارنس، «جنون آنی» از کنراد آیکن و «تپه‌هایی چون فیل‌های سفید» از ارنست همینگوی، هریک از مرحله‌ای متفاوت در تحول داستان کوتاه می‌آیند. کنار هم قرارگرفتن آن‌ها امکان دیدن این تحول را نیز فراهم می‌کند: از قصه‌ای متکی بر حادثه و سرنوشت تا داستانی که بخش مهم معنایش را در سکوت، ایهام و آنچه گفته نمی‌شود پنهان می‌کند. «بی‌بی پیک» پوشکین در مرکز معنایی مجموعه قرار می‌گیرد. هرمان، افسر جوانی که خودش قمار نمی‌کند، با شنیدن حکایت سه ورق اسرارآمیز گرفتار وسوسهٔ یافتن راهی مطمئن برای ثروتمندشدن می‌شود. پوشکین داستان را میان واقعیت روان‌شناختی و امر فراطبیعی نگه می‌دارد؛ مشخص نیست نیرویی مرموز وارد زندگی قهرمان شده یا حرص و وسواس او جهان را به شکلی هذیانی تغییر داده است. همین ابهام، داستان را از حکایتی ساده دربارهٔ طمع فراتر می‌برد. در «شهر کورها»، ولز موقعیتی خیال‌پردازانه را به آزمایشی دربارهٔ ادراک و قدرت تبدیل می‌کند. مردی بینا وارد جامعه‌ای می‌شود که نسل‌هاست نابینایی برای آن وضعیت طبیعی انسان محسوب می‌شود. آنچه ابتدا برتری بدیهی به نظر می‌رسد، وقتی با نظام باورها و قواعد اجتماعی جامعه برخورد می‌کند معنای دیگری پیدا می‌کند. تولستوی در «خدا حقیقت را می‌بیند اما صبر می‌کند» از سوی دیگری به مسئلهٔ عدالت نزدیک می‌شود و میان عدالت انسانی، گناه، رنج و بخشایش تنشی اخلاقی می‌سازد. با جویس و لارنس، مرکز ثقل داستان از حادثه به مناسبات زندگی روزمره منتقل می‌شود. «پانسیون» در فضای محدود دوبلین، ازدواج، آبرو، مناسبات طبقاتی و فشار اجتماعی را در چند حرکت کوتاه به هم گره می‌زند. «قهرمان اسب چوبی» لارنس نیز ظاهرا دربارهٔ خانواده و پول است، اما در لایه‌ای عمیق‌تر نشان می‌دهد چگونه اضطراب اقتصادی می‌تواند به زبان عاطفی خانه نفوذ کند و حتی رابطهٔ کودک با محبت و موفقیت را تغییر دهد. «جنون آنی» کنراد آیکن بر شکنندگی مرز میان فکر و عمل متمرکز است: ممکن است تکانه‌ای گذرا، که اغلب مهارش می‌کنیم، اگر یک بار به عمل تبدیل شود زنجیره‌ای از پیامدها ایجاد کند که دیگر به‌آسانی قابل‌کنترل نباشد. در «تپه‌هایی چون فیل‌های سفید» همینگوی تقریبا مسیر عکس را می‌رود. حادثهٔ اصلی پشت گفت‌وگویی ظاهرا ساده میان زن و مردی در ایستگاه قطار پنهان شده است. فشار، تردید و اختلاف دربارهٔ تصمیمی مهم بیشتر از خلال مکث‌ها، تکرارها و جمله‌های نیمه‌کاره فهمیده می‌شوند تا توضیح مستقیم. امتیاز این مجموعه در امکان مقایسهٔ شیوه‌های متفاوت داستان‌گویی است. پوشکین و تولستوی هنوز حضور آشکاری برای پیرنگ و داوری اخلاقی قائل‌اند؛ جویس، لارنس، آیکن و همینگوی هرچه بیشتر معنا را به ساختار روانی، جزئیات و ناگفته‌ها منتقل می‌کنند. در مقابل، کتاب گلچینی با طرح نظری مشخص و توضیح تاریخی مفصل نیست؛ انتخاب‌ها از سنت‌های متفاوت آمده‌اند و ارتباط میان آن‌ها را بیش از هر چیز خود خواننده باید کشف کند. به همین دلیل «بی‌بی پیک» را می‌توان نه فقط مجموعه‌ای از داستان‌های مشهور، بلکه نمونه‌ای کوچک از تغییر خود هنر داستان کوتاه خواند: از زمانی که داستان می‌خواست حادثه‌ای حیرت‌انگیز را تعریف کند تا جایی که ممکن است مهم‌ترین واقعه در چند جملهٔ معمولی میان دو نفر رخ دهد و هرگز مستقیما نام برده نشود.