کتاب شطرنج در برابر آینه

«شطرنج در برابر آینه» رمانی فانتزی و خیال‌پردازانه از ماسیمو بونتمپلی است که نخستین‌بار در سال ۱۹۲۲ منتشر شد و بعدها در اوایل دهه‌ی ۲۰۰۰ با ترجمه‌ی انگلیسی استل گیلسون و تصویرگری سرجیو توفانو در دسترس مخاطبان غیرایتالیایی قرار گرفت. این اثر کم‌حجم امروز به‌عنوان یکی از متون کلاسیک ادبیات تخیلی ایتالیا در اوایل قرن بیستم شناخته می‌شود و جایگاه ویژه‌ای در مسیر شکل‌گیری روایت‌های سوررئالیستی و آنچه بعدها به «رئالیسم جادویی» معروف شد، دارد. فضای رویاگون و منطق وارونه‌ی داستان باعث شده است که منتقدان بارها آن را با آلیس در سرزمین عجایب مقایسه کنند، هرچند جهان بونتمپلی لحن فلسفی‌تری دارد. داستان با موقعیتی ساده و کودکانه آغاز می‌شود: پسری ده‌ساله، به‌عنوان تنبیه، در اتاقی حبس شده که تنها یک آینه‌ی قدی قدیمی و صفحه‌ای شطرنج در برابر آن دارد. ملال و بی‌قراری کودک به‌تدریج به کنجکاوی بدل می‌شود؛ او متوجه می‌شود مهره‌های شطرنج در آینه رفتاری غیرعادی دارند، گویی زنده‌اند. این کشف، مقدمه‌ای است بر عبور او از آینه و ورود به جهانی دیگر؛ جهانی آینه‌ای که در آن بازتاب‌ها نه تصاویر بی‌جان، بلکه موجوداتی مستقل‌اند که زندگی خود را ادامه می‌دهند. در این قلمرو وارونه، پسر با چهره‌هایی آشنا اما دگرگون روبه‌رو می‌شود: مادربزرگش در قالب دختری جوان، دزدی که زمانی به خانه‌شان دستبرد زده بود، صنعتگری که آینه را ساخته، و البته مهره‌های شطرنج سخنگو، به‌ویژه شاه سفید که لحنی تأمل‌برانگیز و فلسفی دارد. این جهان تابع منطق خواب و خیال است، نه قوانین ثابت واقعیت؛ زمان، هویت و علیت در آن سیال‌اند و گفتگوها بیش از آنکه پیش‌برنده‌ی کنش باشند، حامل پرسش‌هایی درباره‌ی بودن، دیدن و بازتاب یافتن‌اند. بونتمپلی عمدا روایت را اپیزودیک و معلق نگه می‌دارد تا حس سرگردانی کودک و خواننده حفظ شود. از نظر مضمونی، «شطرنج در برابر آینه» کاوشی ظریف در باب تخیل، هویت و ادراک است. آینه در این رمان صرفا یک شیء جادویی نیست، بلکه استعاره‌ای از حافظه، خودآگاهی و زندگی پنهان تصاویر است؛ اینکه هر آنچه دیده می‌شود، شاید در جایی دیگر به حیات خود ادامه دهد. بازی شطرنج نیز نمادی از نظم عقلانی است که در جهان آینه‌ای دچار دگرگونی می‌شود؛ مهره‌ها فکر می‌کنند، بحث می‌کنند و از نقش‌های ازپیش‌تعیین‌شده فراتر می‌روند. بونتمپلی با این وارونگی‌ها، مرز میان واقعیت و خیال را محو می‌کند و نشان می‌دهد که تخیل می‌تواند به همان اندازه‌ی جهان عینی، منسجم و معنادار باشد. سبک نگارش کتاب ساده، شفاف و در عین حال سرشار از ظرافت است. نثر بونتمپلی به‌ظاهر کودکانه و بازیگوش است، اما زیر این سادگی، لایه‌ای فلسفی نهفته که مخاطب بزرگسال را نیز درگیر می‌کند. محدودیت اصلی اثر شاید کوتاهی آن و تعلیق آگاهانه‌ی پایانی باشد که پاسخ روشنی به «واقعی بودن» یا «رویایی بودن» سفر پسر نمی‌دهد؛ اما همین ابهام، بخشی از قدرت ماندگار رمان است. در جمع‌بندی، «شطرنج در برابر آینه» اثری است که با حجمی اندک، جهانی گسترده می‌آفریند؛ رمانی که هم برای نوجوانان جذاب است و هم برای خوانندگان جدی ادبیات، به‌مثابه تأملی شاعرانه بر تخیل، هویت و امکان‌های پنهان واقعیت. ماندگاری آن در توانایی‌اش برای برانگیختن حس شگفتی و اندیشه، بدون توسل به پیچیدگی‌های تصنعی، نهفته است.