کتاب طرح و شکل

کتاب «طرح و شکل» نوشته‌ی یوهانس ایتن، حاصل سال‌ها تدریس نویسنده در مدرسه‌ی باهاوس بوده است که اکنون به عنوان یکی از متون کلاسیک آموزش طراحی مدرن شناخته می‌شود. کتاب در اصل، شرح بازسازی دوره‌ی مقدماتی یوهانس ایتن در آن مدرسه است. ساختار کتاب از چند بخش اصلی تشکیل شده: نور و سایه، نظریه‌ی رنگ، مطالعه‌ی بافت و ماده، فرم، ریتم، فرم‌های بیانی و فرم‌های ذهنی. هر بخش با نمونه‌هایی از تمرین‌های دانشجویان باهاوس همراه شده و همین تصاویر، بخش مهمی از هویت کتاب را می‌سازند. ایتن بارها تأکید می‌کند که طراحی فقط مهارتی فنی نیست؛ دانشجو باید یاد بگیرد تفاوت میان زبری و نرمی، تیرگی و روشنایی، سکون و حرکت یا تنش و تعادل را حس کند. برای نمونه، یکی از مباحث مطرح در کتاب، نظریه‌ی تضادها است. بسیاری از عناصر بصری از طریق تقابل معنا پیدا می‌کنند: بزرگ و کوچک، روشن و تیره، زبر و صاف، هندسی و ارگانیک. نویسنده این تضادها را صرفا مفاهیم تئوریک نمی‌دانست، بلکه آن‌ها را از راه تمرین‌های عملی آموزش می‌داد. دانشجویان باید مواد مختلف را لمس می‌کردند، با فرم‌های ابتدایی کار می‌کردند و از طریق تجربه‌ی مستقیم به درک بصری می‌رسیدند. همین نگاه تجربی بعدها تأثیر زیادی بر آموزش طراحی و هنر مدرن گذاشت. با این اوصاف، می‌توان گفت که از نظر محتوایی، کتاب بیش از آن‌که درباره‌ی طراحی به معنای امروزی باشد، درباره‌ی تربیت نگاه است. نویسنده مدام دانشجو را به آزمایش و کشف شخصی تشویق می‌کند. در یکی از بخش‌های کتاب توضیح می‌دهد که هدف دوره این بود که دانشجویان «جرئت خلق اثر شخصی خود» را پیدا کنند و از تقلید فاصله بگیرند. در مجموع، کسانی که دنبال راهنمای عملی کاملا مرحله ‌به ‌مرحله برای طراحی دیجیتال یا گرافیک معاصر هستند، احتمالا از فضای آزاد و گاهی انتزاعی آن غافلگیر می‌شوند. بسیاری از تمرین‌ها به هنرهای دستی، مطالعه‌ی فرم و تجربه‌ی مواد مربوط‌اند و به فضای آموزشی دهه‌های نخست قرن بیستم تعلق دارند. اما همین ویژگی باعث شده کتاب هنوز هم فراتر از یک راهنمای فنی باقی بماند؛ کتابی که نشان می‌دهد آموزش طراحی، پیش از آن‌که انتقال تکنیک باشد، نوعی تغییر در شیوه‌ی دیدن جهان است.