کتاب مسلمانان پیشرو

کتاب «مسلمانان پیشرو: درباره عدالت، جنسیت و کثرت‌گرایی» به کوشش امید صفی، اثری شاخص در حوزه اسلام‌پژوهی معاصر است که با رویکردی انتقادی و آکادمیک به بازخوانی سنت اسلامی در دنیای پرالتهاب امروز می‌پردازد. این اثر که در قالب مجموعه اسلام‌پژوهی به زبان فارسی برگردانده شده، تلاشی است برای عبور از مرزهای محدود جغرافیایی و عقیدتی و ارائه تصویری واقعی و عینی‌گرایانه از دغدغه‌های روشنفکران مسلمان در عرصه بین‌المللی.
تدوین این کتاب که حاصل هم‌اندیشی جمعی از اندیشمندان برجسته با خاستگاه‌های متنوع قومی، مذهبی و جنسیتی اعم از زن و مرد، شیعه و سنی، و متفکرانی از خاورمیانه، افریقا، اسیا و امریکا در دوران پس از واقعه یازده سپتامبر و لشکرکشی‌های امریکا به خاورمیانه است، بازتاب‌دهنده صدای نسل جدیدی از مسلمانان است که رویکردی کاملا متفاوت به مفهوم «اصلاح» و «تجدید» در دین دارند. برخلاف نواندیشان اواخر قرن نوزدهم مانند محمد عبده که بیشتر در پی سازگاری اسلام با الگوهای غربی و مفاهیم تجدد بودند، نویسندگان این مجموعه نگاهی به‌شدت انتقادی و شکاکانه به مدرنیته غربی دارند. رویکرد این اثر که امید صفی از آن با عنوان نقد چندگانه یاد می‌کند، ایستادگی هم‌زمان در برابر دو جریان مخرب است: از یک سو با خوانش‌های افراطی، بنیادگرایانه و خشن از اسلام نظیر داعش و وهابیت مقابله می‌کند و از سوی دیگر، با نخوت مدرنیته، استعمار، نژادپرستی، امپریالیسم و الگوهای مصرف‌زده و ویرانگر سرمایه‌داری غربی سر ستیز دارد.
در این راستا، متفکران حاضر در این مجموعه نظیر خالد ابوالفضل، فرید اسحاق، آمنه ودود، ابراهیم موسی و دیگر پژوهشگران، بر این باورند که جنبش واقعی تجدید حیات اسلامی نمی‌تواند تنها پروژه‌ای روشنفکرانه و از بالا به پایین باشد، بلکه باید از بطن جامعه و تجربه‌های زیسته مردم بجوشد و قدرت را به توده‌ها بازگرداند. دغدغه اصلی این نویسندگان، پیوند زدن مطالبات پیرامون حقوق بشر، برابری جنسیتی، کثرت‌گرایی دینی و دموکراسی با ریشه‌های سنت اسلامی است. در این مسیر، آن‌ها منابع فهم اسلام را صرفا به خوانش‌های مقدس مآب از قرآن و سنت تقلیل نمی‌دهند، بلکه از ظرفیت‌های عظیم عرفان، خوانش‌های تاریخی، فلسفه و اخلاق بهره می‌برند. بازنگری انتقادی در فقه اسلامی به‌ویژه در حوزه قوانین خانواده، مبارزه با نابرابری‌های جنسیتی با الهام از فمینیسم اسلامی و خوانش‌های حساس‌به‌جنسیت از متون مقدس، و تلاش برای همزیستی مسالمت‌آمیز و گفت‌وگوی میان‌ادیانی از جمله محورهای مهم مقالات این کتاب به شمار می‌رود.
امید صفی به عنوان ویراستار اثر تأکید می‌کند که جستجوی عدالت اجتماعی در جوامع اسلامی باید همواره با مفهوم احسان و زیبایی‌شناسی معنوی برآمده از تصوف همراه باشد. به عبارت دیگر، عدالت کالبدی است که روح آن را عشق و رحمت الهی تشکیل می‌دهد. کنشگر پیشرو در این گفتمان، کسی است که ضمن ایستادگی قاطع در برابر ساختارهای ظالمانه جهانی و رژیم‌های تمامیت‌خواه، روابط انسانی خود را بر پایه مهربانی و درک حضور خداوند تنظیم می‌کند. این کتاب در نهایت، با وجود گذشت دو دهه از نگارش آن، به دلیل استمرار بحران‌های جهانی نظیر بیگانه‌هراسی، بحران‌های زیست‌محیطی و بی‌عدالتی‌ها، همچنان مانیفستی زنده و ضروری است؛ دعوتی است به بازیابی امر زیبا در اسلام، رهایی از هویت‌های بسته، و ساختن جهانی که در آن کثرت‌گرایی و عدالت، ثمره خوانشی صحیح و انسانی از خود سنت اسلامی باشند.