کتاب فاشیسم لیبرال

وقتی صحبت از تهدید دموکراسی و ظهور جریان‌های سرکوبگر می‌شود، ذهن معمولا به سمت چکمه‌های نظامی، دیکتاتورهای خشن و یورش‌های خیابانی سر راست می‌رود. کتاب «فاشیسم‌های لیبرال» نوشته‌ی اسلاوی ژیژک با برهم زدن همین ذهنیت کلیشه‌ای آغاز می‌شود؛ جایی که این فیلسوف نامدار اسلوونیایی با معکوس کردن عنوان یک کتاب جنجالی محافظه‌کارانه، نوک پیکان تحلیل خود را نه به سمت عناصر بیرونی، بلکه به سوی خود نظم لیبرال‌دموکراتیک نشانه می‌رود. این اثر که در حوزه فلسفه سیاسی و نقد ایدئولوژی جای می‌گیرد، با رویکردی تند و تیز ادعا می‌کند که اقتدارگرایی مدرن یک انحراف موقت یا تهاجمی از بیرون نیست، بلکه دست‌پخت مستقیم تناقضات درونی سرمایه‌داری متأخر و ساختارهای فناوری روزگار ماست.
فهم شیوه‌ی عملکرد این انحراف نیازمند ارزیابی ساختاری است که بر سه سطح از واقعیت معاصر استوار شده است. در سطح نخست مسئله‌ی جهانی با ابعاد فلج‌کننده‌ای مانند جهش‌های هوش مصنوعی، بروز نوعی فئودالیسم دیجیتال و بحران‌های زیست‌محیطی گره خورده است؛ جاهایی که اختیارات سنتی شهروندان در برابر غول‌های تکنولوژی پوچ می‌شود.
در سطح دوم، گره‌های ژئوپلیتیک و بحران‌های منطقه‌ای خاورمیانه و اروپا مورد سنجش قرار می‌گیرند تا نشان داده شود چگونه ادعاهای حقوق بشری و آزادی‌خواهانه در عمل با ریاکاری دیپلماتیک و خودفریبی ایدئولوژیک هم‌مسیر می‌شوند. در نهایت تمرکز بر آمریکای ترامپیسم و پوپولیسم راست‌گرا نشان می‌دهد که چگونه نارضایتی‌های واقعی مردم از نابرابری‌های مادی، به سمت رفتارهای زن‌ستیزانه و نژادپرستانه کانالیزه می‌شود. ژیژک با کالبدشکافی مفهوم «پساحقیقت» ثابت می‌کند که خطر اصلی، بی‌اطلاعی مردم نیست؛ بلکه سازوکار روانی پیچیده‌ای است که طی آن، افراد با وجود آگاهی از تناقضات یک نظام، همچنان طبق قواعد آن عمل می‌کنند.
از سوی دیگر تقلیل یافتن معنای آزادی به انتخاب‌های سطحی مصرف‌کننده، یکی از آسیب‌های بنیادی این عصر است. هنگامی که مناسبات اقتصادی، شرایط شغلی و ساختارهای الگوریتمی تمامی ابعاد زیست فرد را هدایت می‌کنند، حرف زدن از حق انتخاب بدون وجود امکانات مادی تحقق آن، سرابی بیش نیست. فرد مدرن در این چرخه میان یک انزوای شدید شخصی و یک جهان‌گرایی انتزاعی معلق می‌ماند و سطح روابط انسانی ملموس در جامعه را از دست می‌دهد. کنترل در این فضای تازه، دیگر نیازی به سانسور مستقیم یا پلیس سرکوبگر ندارد؛ بلکه از طریق هنجارسازی، برنامه‌ریزی میل و هدایت نرم افکار عمومی صورت می‌گیرد. بنابراین تفاوت میان سلطه‌ی آشکار قدیمی و اقتدارگرایی امروزی در این است که انسان امروزی ممکن است حس کند کاملا آزادانه تصمیم می‌گیرد، درحالی‌که چارچوب گزینه‌های او از پیش توسط سیستم طراحی شده است.
کتاب «فاشیسم‌های لیبرال» مخاطب را با این واقعیت روبه‌رو می‌سازد که دفاع ناآگاهانه از مرکزیت لیبرال برای فرار از فاشیسم، خود بخشی از چرخه بازتولید خطر است. اسلاوی ژیژک با ترکیب نقد مارکسیستی، روان‌کاوی لاکانی و تحلیل فرهنگی، نشان می‌دهد که بدون بازنگری در ریشه‌های ساختاری سرمایه‌داری و سلطه فناوری، آزادی‌های رسمی نمی‌توانند مانع از ظهور چهره‌های جدید سرکوب شوند.