کتاب مادر

«مادر» نوشته فلوریان زلر، بیش از آنکه یک درام خانوادگی درباره روابط والد-فرزندی باشد، تشریح دقیق فروپاشی سوژه‌ای است که تمام معنای هستی‌اش را در گرو یک نقش اجتماعی تعریف کرده است. این اثر که سنگ‌بنای سه‌گانه‌ی تحسین‌شده‌ی زلر محسوب می‌شود، در سال ۲۰۱۰ به صحنه رفت و از آن زمان تاکنون، به مثابه آیینه‌ای تمام‌نما از اضطراب‌های اگزیستانسیال انسان مدرن عمل کرده است. زلر در اینجا نه با روایتی خطی، بلکه با هندسه‌ای پیچیده، به سراغ مفهوم خانواده می‌رود؛ نه به عنوان پناهگاهی امن، بلکه به عنوان ساختاری که می‌تواند هویت فردی را در خود حل کرده و سپس، با حذف موضوع مراقبت، فرد را در خلأیی دهشتناک رها کند. شخصیت اصلی، آن، زنی است که سال‌های متمادی زندگی خود را وقف همسر و پسرش نیکولا کرده است. با بزرگ شدن فرزندان، او با پدیده‌ی «آشیانه‌ی خالی» مواجه می‌شود، اما این رخداد ساده در جهان زلر، به یک تراژدی شناختی بدل می‌گردد. «آن» که تمام عاملیت خود را از طریق کنترل نامحسوس امور خانه و عواطف اطرافیان به دست می‌آورد، با دیدن رقیبی در زندگی پسرش و سردی مکرر همسر، گویی زمین زیر پای خود را از دست می‌دهد. داستان، نمایش زوال تدریجی زنی است که برای بقا در جهانی که دیگر به او نیازی ندارد، به توهم و پارانویا پناه می‌برد و سعی می‌کند با بازآفرینی لحظات گذشته در ذهن خویش، نظم ازدست‌رفته را بازیابد. نبوغ زلر در این نمایشنامه، انطباق فرم با محتواست. صحنه‌ها بارها تکرار می‌شوند، اما هر بار با تغییرات جزئی در لحن و دیالوگ. این تکنیک «تکرار با تفاوت»، تماشاگر را در یک هزارتوی روانی محبوس می‌کند که مرز میان واقعیت عینی و فرافکنی ذهنی قهرمان را از میان می‌برد. ما هرگز نمی‌توانیم با قطعیت بگوییم کدام‌یک از رخدادها در بستر زمان واقعی جریان دارند و کدام‌یک زاییده‌ی ذهن درگیر «آن» هستند. این ساختار لوپ‌گونه، به خوبی نشان می‌دهد که چگونه برای کسی که در بند یک نقش ابژکتیو است، زمان متوقف می‌شود. وقتی سوژه نمی‌تواند فراتر از گذشته‌ی خود گامی به سوی آینده بردارد، زمان به چرخه‌ای بی‌انتها از حسرت و اضطراب تبدیل می‌گردد؛ گویی «آن» در زندان ذهنی خویش، همواره همان صحنه‌های تلخ را برای خود بازآفرینی می‌کند. از نگاه فلسفی، این اثر واسازی رادیکال مفهوم سوژه‌ی خودآیین است. «آن» به عنوان یک هستی مستقل تعریف نشده؛ او صرفا به عنوان یک «مادر» و «همسر» وجود دارد. زلر با این تحلیل، نقد گزنده‌ای به نهادهای اجتماعی وارد می‌کند که با تحمیل نقش‌های ثابت، فرد را از هسته‌ی وجودی‌اش تهی می‌سازند. بحران «آن»، یک اختلال بیولوژیک نیست، بلکه شورش وجودی فردی است که می‌بیند ابژه‌ی مراقبت از دست رفته و در نتیجه، سوبژکتیویته‌ی او بلاموضوع گشته است. زلر نشان می‌دهد که چگونه وابستگی مطلق به دیگری، حتی اگر در قالب مهر مادری باشد، می‌تواند به بند نامرئی انقیاد سوژه بدل شود. پرده‌های نمایش در «مادر» تنها پوشاننده‌ی صحنه نیستند، بلکه مرزهای باریک عقل و جنون را نشان می‌دهند. ما «آن» را تماشا می‌کنیم که در دایره‌ای بی‌پایان می‌چرخد، به دنبال کودکی که دیگر کودک نیست و شوهری که دیگر حضور ندارد. حقیقت تلخ اثر این است که وقتی تمامی نقش‌های بیرونی‌مان رنگ می‌بازند و از روی صحنه کنار می‌رویم، چه کسی پشت آن نقاب همیشگی باقی می‌ماند؟ شاید پاسخ همان سکوتی باشد که در آخرین صحنه‌ی نمایشنامه، بیش از هر دیالوگی، بر جان مخاطب می‌نشیند. زلر ما را با آینه‌ای روبه‌رو می‌کند که در آن، فروپاشی «آن» بازتابی از شکنندگی هویت خود ماست؛ هویتی که شاید بیش از آنکه تصور می‌کنیم، به نگاه دیگری گره خورده است.