کتاب از گربه‌ها

«از گربه‌ها» اثر دوریس لسینگ را اگر صرفا کتابی برای دوستداران گربه تصور کنیم، بخش مهمی از آن را از دست می‌دهیم. این کتاب نوعی خاطره‌نگاری است که در آن زندگی انسان و حیوان طی چند دهه در کنار یکدیگر دیده می‌شوند؛ از دوران کودکی لسینگ در مزرعه‌ای در رودزیای جنوبی، زیمبابوه امروز، تا سال‌های زندگی او در لندن. نسخه‌ای که با عنوان «از گربه‌ها» منتشر شده، سه متن را کنار هم قرار می‌دهد: «به‌ویژه گربه‌ها» که نخستین بار در ۱۹۶۷ منتشر شد، «روفوس، بازمانده» و «سالخوردگی ال مگنیفیکو» که متن متأخرتر این مجموعه است. این سه بخش در سال ۲۰۰۲ در بریتانیا یک‌جا منتشر شدند و نسخه‌های بعدی، از جمله چاپ هارپر در ۲۰۰۸، همین مجموعه را در دسترس خوانندگان تازه قرار دادند. لسینگ درباره گربه‌ها با لحنی احساساتی و دل‌نازک نمی‌نویسد. حتی شاید نخستین چیزی که خواننده را غافلگیر کند خشونت واقعیتی باشد که او ثبت می‌کند. گربه‌های دوران کودکی‌اش موجوداتی نیمه‌وحشی در یک مزرعه آفریقایی‌اند؛ حیواناتی که زاد و ولد می‌کنند، شکار می‌کنند، بیمار می‌شوند و گاهی به دست انسان کشته می‌شوند. یکی از تلخ‌ترین خاطرات کتاب به زمانی مربوط است که شمار گربه‌های مزرعه از کنترل خارج می‌شود و پدر لسینگ ناچار به کشتن تعداد زیادی از آنها می‌شود. چنین صحنه‌هایی کتاب را از قلمرو روایت‌های شیرین درباره حیوانات خانگی بیرون می‌برند. لسینگ گربه را به موجودی معصوم و تزئینی تبدیل نمی‌کند و خودش را نیز در مقام انسانی بی‌خطا نشان نمی‌دهد. با انتقال زندگی نویسنده به لندن، رابطه با گربه‌ها تغییر می‌کند. حالا آنها بیشتر وارد فضای خانه شده‌اند و هرکدام خلق‌وخو و مناسبات خاص خود را دارند. لسینگ با دقتی نزدیک به مشاهده یک رمان‌نویس، رقابت، حسادت، قلمروخواهی، ترس، اعتماد و وابستگی میان آنها را دنبال می‌کند. در بخش‌های نخست حتی بعضی گربه‌ها بیشتر با رنگشان شناخته می‌شوند تا با نام، و همین انتخاب نشان می‌دهد نویسنده تا چه حد در برابر انسان‌انگاری ساده حیوان مقاومت می‌کند. او رفتار آنها را تفسیر می‌کند، اما پیوسته با این مسئله روبه‌روست که زبان انسان تا چه اندازه می‌تواند تجربه موجودی از گونه دیگر را بفهمد. ویویان گورنیک نیز در بازخوانی «به‌ویژه گربه‌ها» بر همین ویژگی نثر لسینگ تأکید کرده است: صدایی روشن، سرد و به‌طرز محسوسی عاری از احساساتی‌گری آسان. «روفوس، بازمانده» این مشاهده را به رابطه‌ای شخصی‌تر می‌برد. روفوس گربه‌ای است که گذشته دشواری داشته و به‌آرامی وارد زندگی لسینگ می‌شود. در اینجا اعتماد مسئله‌ای است که باید ساخته شود؛ حیوان چیزی از گذشته خود را با زبان تعریف نمی‌کند، اما بدن، ترس‌ها و عادت‌هایش آن گذشته را حمل می‌کنند. در «سالخوردگی ال مگنیفیکو» مسئله باز هم تغییر می‌کند. دیگر فقط شناخت شخصیت یک گربه مطرح نیست؛ نویسنده با پیری، ناتوانی و نزدیک شدن مرگ موجودی مواجه می‌شود که سال‌ها بخشی از زندگی روزانه او بوده است. به همین دلیل مسیر کتاب، بی‌آنکه طرحی داستانی به معنای متعارف داشته باشد، از مشاهده به وابستگی و سپس به فقدان حرکت می‌کند. قدرت اصلی کتاب در دقت مشاهده است. لسینگ تفاوت میان گربه‌ها را جدی می‌گیرد؛ آنها برای او نمونه‌هایی از یک «طبیعت گربه‌ای» واحد نیستند. هر حیوان ترکیبی متفاوت از غریزه، تجربه و عادت دارد و رابطه‌اش با انسان نیز به مرور ساخته می‌شود. همین جاست که کتاب از خاطرات شخصی فراتر می‌رود. مسئله کم‌کم به امکان ارتباط میان دو گونه تبدیل می‌شود: چه مقدار از حالت بدن، نگاه، صدا و سکوت حیوان را واقعا می‌فهمیم و چه مقدار را از ذهن خودمان به آن نسبت می‌دهیم؟ با این حال، «از گربه‌ها» کتاب رفتارشناسی علمی حیوانات نیست و نباید مشاهدات لسینگ را به‌عنوان یافته‌های علمی درباره رفتار گربه‌ها خواند. برخی نگرش‌های او درباره تولیدمثل و کنترل جمعیت گربه‌ها نیز آشکارا متعلق به زمان و محیطی دیگرند و برای خواننده امروز می‌توانند هم ناخوشایند و هم محل اعتراض باشند. اتفاقا حذف این جنبه‌ها تصویر کتاب را مخدوش می‌کند. ارزش اثر در پاکیزه و دوست‌داشتنی کردن رابطه انسان با حیوان نیست؛ در پذیرفتن مسئولیت، خشونت و اندوهی است که می‌تواند جزئی از همان رابطه باشد. لسینگ در طول عمرش درباره سیاست، استعمار، جنسیت، فروپاشی روانی و مناسبات قدرت نوشت. «از گربه‌ها» ظاهرا در حاشیه چنین کارنامه‌ای قرار می‌گیرد، اما حساسیت همان نویسنده را در مقیاسی کوچک‌تر حفظ کرده است: نگاه کردن به موجود دیگری بی‌آنکه فورا او را به تصویری از خودمان تبدیل کنیم. شاید غم پنهان کتاب نیز از همین‌جا بیاید. سال‌ها کنار حیوانی زندگی می‌کنیم، حرکاتش را می‌شناسیم و حتی می‌دانیم چه زمانی می‌ترسد یا چه می‌خواهد؛ با این همه، چیزی در او ت