کتاب نامه ای که در بطری پیدا شد

دو داستان «نامه ای که در بطری پیدا شد» و «سوسک طلایی» دو چهره‌ی متفاوت از جهان ادگار آلن پو را نشان می‌دهند: در اولی انسان به سوی ناشناخته‌ای می‌رود که عقل دیگر توان توضیحش را ندارد؛ در دومی، همین عقل به ابزاری برای گشودن راز تبدیل می‌شود. یکی داستان سقوط در تاریکی و حیرت است و دیگری داستان رمزگشایی، گنج و پیروزی استدلال. فاصله‌ی ده‌ساله‌ی میان انتشار دو اثر نیز بخشی از مسیر نویسنده‌ای را نشان می‌دهد که از وحشت کیهانی و ماجراجویی دریایی تا داستان معمایی و بازی‌های پیچیده‌ی ذهن حرکت می‌کرد. «نامه ای که در بطری پیدا شد» در سال ۱۸۳۳ منتشر شد و نقطه‌ای تعیین‌کننده در زندگی حرفه‌ای پو بود. او داستان را به مسابقه‌ی روزنامه‌ی بالتیمور ستردی ویزیتر فرستاد و هیئت داوران آن را به اتفاق آرا برنده‌ی جایزه‌ی پنجاه‌دلاری داستان اعلام کردند. اثر در ۱۹ اکتبر همان سال منتشر شد؛ موفقیتی که در دوره‌ای بسیار دشوار از زندگی مالی پو، توجه محافل ادبی را به او جلب کرد. داستان از زبان مردی روایت می‌شود که گذشته‌ی خود را تقریبا کنار گذاشته و راهی سفر دریایی شده است. توفانی سهمگین کشتی را نابود می‌کند و راوی به شکلی اسرارآمیز بر عرشه‌ی کشتی غول‌آسایی سر درمی‌آورد که خدمه‌ی پیر و خاموش آن گویی حضور او را نمی‌بینند. کشتی هرچه پیش‌تر می‌رود، از جغرافیای آشنا فاصله می‌گیرد و به سوی مناطق قطبی و فضایی ناشناخته کشیده می‌شود. نوشته‌ای که می‌خوانیم همان متنی است که راوی پیش از نابودی احتمالی خود در بطری قرار می‌دهد و به دریا می‌سپارد. قدرت داستان از این واقعیت می‌آید که پو توضیح کامل نمی‌دهد. کشتی چیست؟ خدمه‌ی آن زنده‌اند یا مرده؟ سفر به کجا ختم می‌شود؟ پاسخ قطعی وجود ندارد. آنچه آغازش شبیه داستانی دریایی است، آرام‌آرام به تجربه‌ی مواجهه با چیزی تبدیل می‌شود که مقیاسش از فهم انسان بزرگ‌تر است. دریا دیگر صرفا مکان حادثه نیست؛ تصویری از ناشناخته‌ای است که هرچه انسان بیشتر به آن نزدیک می‌شود، زبان و عقل معمولی کمتر برای توصیفش کفایت می‌کنند. همین داستان با دریافت جایزه‌ی ادبی سال ۱۸۳۳ نقشی جدی در مطرح‌شدن پو به عنوان داستان‌نویس داشت. ده سال بعد، در «سوسک طلایی»، پو مسیری ظاهرا معکوس را انتخاب کرد. این داستان در سال ۱۸۴۳ جایزه‌ی صد دلاری روزنامه‌ی دالر را به دست آورد و در دو بخش در ۲۱ و ۲۸ ژوئن منتشر شد. داستان چنان موفق شد که به یکی از پرخواننده‌ترین آثار منثور پو در زمان حیاتش تبدیل شد. شخصیت مرکزی داستان ویلیام لوگران است؛ مردی گوشه‌گیر که در جزیره‌ی سالیوان زندگی می‌کند و با یافتن حشره‌ای طلایی‌رنگ و قطعه‌ای پوست یا کاغذ قدیمی وارد زنجیره‌ای از رمزها و نشانه‌ها می‌شود. همراه او، راوی بی‌نام داستان و خدمتکار سیاه‌پوستش ژوپیتر، به جست‌وجویی می‌روند که به افسانه‌ی گنج پنهان دزدان دریایی پیوند می‌خورد. اما جذابیت اصلی اثر صرفا پیدا کردن گنج نیست؛ پو مرحله‌به‌مرحله نشان می‌دهد لوگران چگونه یک رمز جانشینی را با بررسی فراوانی حروف و استدلال زبانی می‌گشاید. علاقه‌ی شخصی پو به رمزنگاری پیش از نوشتن این داستان شناخته‌شده بود و «سوسک طلایی» این علاقه را به قلب پیرنگ وارد کرد. «سوسک طلایی» از برخی جهات به داستان‌های استدلالی پو و شخصیت کارآگاهی او، دوپن، نزدیک می‌شود، هرچند دقیقا داستان پلیسی نیست. راز ابتدا به شکلی تقریبا ماورایی ظاهر می‌شود و بعد معلوم می‌شود که بخش بزرگی از آن را می‌توان با مشاهده، منطق و خواندن دقیق نشانه‌ها حل کرد. همین ساختار بعدها به یکی از الگوهای مهم ادبیات معمایی تبدیل شد. البته یکی از جنبه‌های داستان امروز ناخوشایند است: تصویر ژوپیتر و شیوه‌ی بازنمایی گفتار و شخصیت او به کلیشه‌های نژادی قرن نوزدهم وابسته است و پژوهشگران معاصر این بخش اثر را به‌طور جدی نقد کرده‌اند. این محدودیت تاریخی را نمی‌توان هنگام خواندن داستان نادیده گرفت. قرارگرفتن این دو داستان کنار هم تصویر روشنی از استعداد دوگانه‌ی پو می‌دهد. در «سوسک طلایی»، جهان مجموعه‌ای از نشانه‌هاست که اگر به اندازه‌ی کافی دقیق باشیم، می‌توانیم رمز آن را بگشاییم؛ در «دست‌نوشته‌ای یافته‌شده در بطری»، جهان رازهایی دارد که شاید هیچ ذهنی برای گشودنشان ساخته نشده باشد. یک سوی جهان پو، لوگران نشسته است و با شمردن نشانه‌ها مسیر گنج را پیدا می‌کند؛ سوی دیگر، مردی بر عرشه‌ی کشتی‌ای ناشناخته آخرین کلماتش را می‌نویسد و آنها را به دریا می‌سپارد. میان آن رمز گشوده‌شده و آن بطری سرگردان، تمام وسوسه‌ی ادبیات پو نهفته است: میل انسان به فهمیدن، درست در برابر جهانی که همیشه چیزی را برای نفهمیدن باقی می‌گذارد.