کتاب بزرگراه گمشده

مردی در نخستین ساعات صبح صدای زنگ خانه‌اش را می‌شنود. هنگامی که دکمه آیفون را فشار می‌دهد، صدایی ناشناس به او خبر می‌دهد دیک لورانت مرده است. مرد به بیرون نگاه می‌کند، اما کسی را نمی‌بیند. همین اتفاق کوتاه، آغاز جهانی است که در آن رابطه میان آنچه دیده می‌شود، آنچه به یاد می‌آید و آنچه واقعا رخ داده، به‌تدریج نامطمئن می‌شود. کتاب «بزرگراه گمشده»، با ترجمه مجید اسلامی و انتشار از سوی نشر نی در مجموعه «صد سال سینما، صد فیلم‌نامه»، متن فیلم‌نامه اثر دیوید لینچ و بری گیفورد را در اختیار خواننده فارسی‌زبان قرار می‌دهد. اهمیت این چاپ به متن فیلم‌نامه محدود نمی‌شود؛ مطالب تکمیلی و تحلیلی آن نیز امکانی برای مواجهه انتقادی با یکی از پیچیده‌ترین تجربه‌های روایی سینمای معاصر فراهم می‌کنند. فیلم «بزرگراه گمشده»، ساخته سال ۱۹۹۷، داستان فرد مدیسون، نوازنده ساکسیفون، و همسرش رنه را در فضایی آکنده از سوءظن و اضطراب آغاز می‌کند. دریافت نوارهای ویدئویی مرموز و حضور شخصیتی ناشناس، امنیت ظاهری زندگی آنان را مختل می‌کند. با پیش‌رفتن روایت، ساختار آشنای داستان جنایی دگرگون می‌شود و پرسش از هویت شخصیت‌ها و اعتبار رویدادها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. لینچ و گیفورد از عناصر سینمای نوآر، از جمله بدگمانی، اغوا، خشونت و مناسبات مبهم قدرت، بهره می‌گیرند، اما قواعد معمول این گونه را تا جایی تغییر می‌دهند که دیگر نمی‌توان انتظار داشت هر نشانه سرانجام به پاسخی روشن منتهی شود. خواندن فیلم‌نامه فرصتی فراهم می‌کند تا معماری این روایت جدا از اجرای سینمایی آن بررسی شود. توصیف صحنه‌ها، ترتیب ورود شخصیت‌ها، تکرار موقعیت‌ها و شیوه انتقال اطلاعات نشان می‌دهند ابهام اثر صرفا حاصل نورپردازی، موسیقی یا تدوین نیست و بخشی از آن در سازمان روایی فیلم‌نامه شکل گرفته است. بااین‌حال، مقایسه متن با فیلم آشکار می‌کند که بسیاری از کیفیت‌های نگران‌کننده «بزرگراه گمشده» در مرحله اجرا پدید می‌آیند: تاریکی فضاها، کشیدگی سکوت‌ها، بافت صوتی و تغییر نامحسوس ریتم تصاویر. فیلم‌نامه می‌تواند منطق طراحی این موقعیت‌ها را روشن‌تر کند، اما تجربه تماشای آن‌ها را به‌طور کامل بازنمی‌سازد. وجود نوشته‌های همراه در چاپ فارسی از این رو اهمیت دارد که «بزرگراه گمشده» در برابر توضیح‌های یک‌خطی مقاومت می‌کند. می‌توان دگرگونی هویت را با مفاهیم روان‌کاوانه و سازوکار انکار یا گریز از واقعیت بررسی کرد؛ همچنین می‌توان بر ساختار دورانی روایت، مسئله حافظه و جایگاه تصویر ضبط‌شده در تولید حقیقت تمرکز داشت. این خوانش‌ها الزاما یکدیگر را نفی نمی‌کنند، اما هیچ‌کدام نیز به‌تنهایی تمام عناصر اثر را توضیح نمی‌دهند. ارزش نقد در مواجهه با چنین فیلمی، بیش از ارائه رمزگشایی نهایی، به توانایی آن در توضیح جزئیات و روشن‌کردن محدودیت‌های تفسیر وابسته است. هوشنگ گلمکانی در معرفی مجموعه «صد سال سینما، صد فیلم‌نامه» بر ضرورت انتشار فیلم‌نامه‌های مهم همراه با مطالب روشنگر درباره آثار و سازندگانشان تأکید کرده است. «بزرگراه گمشده» نمونه مناسبی برای درک اهمیت این رویکرد است؛ زیرا فاصله میان فیلم‌نامه مکتوب و اثر ساخته‌شده، خود به موضوعی برای مطالعه تبدیل می‌شود. بااین‌همه، متن فیلم‌نامه و نوشته‌های انتقادی را باید از یکدیگر متمایز نگه داشت. تفسیر منتقدان، هر اندازه مستدل باشد، بیان مستقیم قصد لینچ یا معنای قطعی اثر محسوب نمی‌شود. امتیاز اصلی این کتاب برای علاقه‌مندان جدی سینما، امکان مطالعه دقیق‌تر رابطه میان نوشتن و ساختن فیلم است. دشواری آن نیز از همین‌جا ناشی می‌شود: متنی که برای تحقق‌یافتن در تصویر و صدا نوشته شده، هنگام مطالعه مستقل ممکن است بخشی از نیروی حسی و ابهام ویژه خود را از دست بدهد. در عوض، خواننده فرصت پیدا می‌کند به تصمیم‌های روایی و جزئیاتی توجه کند که هنگام تماشای فیلم، زیر تأثیر فضای صوتی و بصری آن پنهان می‌مانند. «بزرگراه گمشده» برای دانشجویان سینما، فیلم‌نامه‌نویسان و علاقه‌مندان آثار دیوید لینچ، مجالی برای بررسی یکی از دشوارترین پرسش‌های روایت سینمایی فراهم می‌کند: هنگامی که هویت، خاطره و تصویر دیگر ضامن شناخت واقعیت نیستند، داستان چگونه همچنان می‌تواند انسجامی هنری داشته باشد؟ بازگشت از فیلم به فیلم‌نامه، شاید پاسخ نهایی این پرسش را فراهم نکند، اما امکان می‌دهد دقیق‌تر ببینیم این نااطمینانی چگونه ساخته شده است.