کتاب سوته‌دلان

آیا محبت به کسی که برای زندگی به حمایت دیگران نیاز دارد، همیشه به سود او تمام می‌شود؟ در «سوته‌دلان» علی حاتمی، این پرسش از رابطهٔ دو برادر سر برمی‌آورد: حبیب‌آقا ظروفچی، مردی آبرومند و مسئولیت‌پذیر، و مجید، برادر کوچک‌ترش که با محدودیت‌های شناختی زندگی می‌کند و خواسته‌هایش اغلب از سوی دیگران مدیریت می‌شود. کتاب «سوته‌دلان»، به کوشش ذبیح‌الله رحمانی، از مجموعهٔ «پروندهٔ فیلم‌های سینمای ایران به قلم هفت منتقد»، فرصتی برای بازخوانی این اثر محصول سال ۱۳۵۶ فراهم می‌کند؛ فیلمی که می‌توان از مسیر داستان عاشقانه، مناسبات خانوادگی، زبان سینمایی و تصویر آن از تهران قدیم به سراغش رفت. حبیب‌آقا، با بازی جمشید مشایخی، سرپرستی خانواده‌ای سنتی را بر عهده دارد و مجید، با بازی بهروز وثوقی، زیر سایهٔ حمایت و اقتدار او زندگی می‌کند. مجید عاشق می‌شود، دل می‌بندد و خواهان تجربه‌هایی است که خانواده همیشه برای پذیرش آن‌ها آمادگی ندارد. در این میان، اقدس، با بازی شهره آغداشلو، وارد زندگی او می‌شود و روابط خانواده را با دشواری‌های تازه‌ای روبه‌رو می‌کند. آنچه داستان را از یک ملودرام خانوادگی معمولی متمایز می‌سازد، پیچیدگی موقعیت حبیب‌آقاست. او از سر دلسوزی تصمیم می‌گیرد، اما همین دلسوزی گاه به نادیده‌گرفتن اختیار و عواطف مجید می‌انجامد. شخصیت او را نمی‌توان صرفا مهربان یا مستبد دانست؛ تعارض اصلی دقیقا در فاصلهٔ میان نیت و پیامد رفتارهایش شکل می‌گیرد. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «سوته‌دلان» زبان آن است. حاتمی از ضرب‌المثل‌ها، کنایه‌ها، تعبیرهای عامیانه و آهنگ گفتار قدیم استفاده می‌کند، اما این زبان فقط برای بازسازی حال‌وهوای گذشته به کار نمی‌رود. گفت‌وگوهای شخصیت‌ها اغلب معنایی فراتر از ظاهر کلمات دارند. در مکالمه‌های حبیب‌آقا و فروغ‌الزمان، سخنان دو شخصیت گاه ادامهٔ یکدیگر می‌شوند و عاطفه‌ای را آشکار می‌کنند که هیچ‌کدام به‌سادگی بیانش نمی‌کنند. مجید نیز با تداعی‌های غیرمنتظره و بازی‌های زبانی خود، جهانی می‌سازد که تفاوتش با شیوهٔ سخن‌گفتن دیگران بخشی از شخصیت‌پردازی فیلم است. از این منظر، زبان در سینمای حاتمی کارکردی روایی دارد و در شکل‌گیری روابط و سوءتفاهم‌ها دخالت می‌کند. بااین‌همه، همین ویژگی می‌تواند موضوع نقد نیز باشد. شیفتگی حاتمی به آرایش کلام و بازسازی مناسبات فرهنگی گذشته، گاهی این پرسش را پیش می‌کشد که آیا زیبایی گفت‌وگوها و صحنه‌ها بر واقعیت تلخ روابط انسانی سایه نمی‌اندازد. تهران قدیم در فیلم، با خانه‌ها، اشیا، حرفه‌ها و آداب اجتماعی‌اش، جهانی پرجزئیات است؛ اما این جهان را نباید با بازنمایی مستند گذشته یکی گرفت. مسئلهٔ دیگری نیز در خواندن امروزی فیلم اهمیت دارد: مجید تا چه اندازه فرصت می‌یابد مستقل از تعریف و قضاوت اطرافیانش شناخته شود؟ پاسخ به این پرسش‌ها مستلزم توجه هم‌زمان به ظرافت‌های فیلم و محدودیت‌های احتمالی نگاه آن است. انتشار مجموعهٔ «پروندهٔ فیلم‌های سینمای ایران» بر این ضرورت استوار است که آثار شناخته‌شدهٔ سینمای ایران همچنان می‌توانند موضوع داوری تازه باشند. این طرح با گردآوردن نوشته‌های منتقدان نسل‌های جدیدتر، امکان مواجههٔ چندصدایی با فیلم‌هایی را فراهم می‌کند که اعتبارشان در تاریخ سینمای ایران تثبیت شده، اما تفسیرشان پایان نیافته است. در مورد «سوته‌دلان»، چنین رویکردی به‌ویژه اهمیت دارد؛ زیرا شهرت بازی بهروز وثوقی، گفت‌وگوهای ماندگار و جذابیت جهان بصری حاتمی ممکن است بعضی تعارض‌های اخلاقی و روایی فیلم را از توجه دور نگه دارد. البته ارزش نهایی یک مجموعهٔ انتقادی به توانایی نویسندگانش در ارائهٔ شواهد، صورت‌بندی اختلاف‌ها و پرهیز از تکرار داوری‌های آشنا بستگی دارد. «سوته‌دلان» برای خوانندهٔ علاقه‌مند به تاریخ و نقد سینمای ایران، فرصتی است تا به فیلمی آشنا با فاصله‌ای تحلیلی بازگردد. رابطهٔ حبیب‌آقا و مجید، حضور اقدس و شیوهٔ گفت‌وگوی شخصیت‌ها هنوز ظرفیت بررسی دارند؛ به‌خصوص هنگامی که محبت خانوادگی، اختیار فردی و آسیب‌پذیری انسان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. اهمیت بازخوانی این فیلم در آن است که زیبایی زبان و تصویر آن را حفظ کنیم و هم‌زمان ببینیم پشت این زیبایی، چه روابط دشواری جریان دارد.