کتاب شریعت

کتاب «شریعت: نظریه، کاربست و تحولات» اثر وائل بن حلاق، پژوهشگر فلسطینی‌تبار حقوق و مطالعات اسلامی از معدود آثاری است که پیش از پرداختن به جزئیات فقهی، سراغ یک پرسش بنیادی‌تر می‌رود: چرا آنچه امروز در گفتمان سیاسی «قانون شریعت» نامیده می‌شود، با چیزی که در طول قرن‌ها در جوامع اسلامی جاری بوده، فاصله‌ای اساسی دارد؟ این کتاب که نخستین‌بار در سال ۲۰۰۹ توسط انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شد، به‌جای آنکه شریعت را مجموعه‌ای از احکام ثابت و بی‌تغییر معرفی کند، آن را به‌مثابه یک نظام زنده و درهم‌تنیده با اخلاق، آموزش، اقتصاد و زندگی روزمره‌ی مردم بازخوانی می‌کند. حلاق در همان ابتدا روشن می‌سازد که هدفش نه دفاع از شریعت است و نه نقد آن، بلکه بازسازی دقیق‌تر تصویری تاریخی است که در سایه‌ی خوانش‌های شرق‌شناسانه از یک سو و برداشت‌های ایدئولوژیک معاصر از سوی دیگر، کم‌رنگ شده است.
بخش نخست کتاب به دوران پیشامدرن اختصاص دارد و در آن، شکل‌گیری تدریجی فقه، اصول استنباط حقوقی، و نقش قرآن و سنت در این فرایند بررسی می‌شود. حلاق نشان می‌دهد که مدارس فقهی چگونه علما را تربیت می‌کردند و چرا این علما، برخلاف تصور رایج، کارگزاران دستگاه حکومتی نبودند؛ آنان نمایندگانی از جامعه به شمار می‌رفتند که استقلال نسبی‌شان از قدرت سیاسی، نوعی توازن میان حاکم و مردم پدید می‌آورد. این بخش بیش از آنکه شرحی خشک از تاریخ فقه باشد، تلاش می‌کند رابطه‌ی زنده‌ی میان قانون و جامعه را در دورانی نشان دهد که هنوز دولت به معنای مدرن آن شکل نگرفته بود.
در ادامه نویسنده به ساحت عملی و کاربردی شریعت می‌پردازد؛ به قراردادها، مالکیت، احوال خانواده و ارث، و نیز نظام کیفری و ساختار دادگاه‌ها. آنچه این بخش را از یک فهرست صرف فقهی متمایز می‌کند، تأکید مداوم حلاق بر پیوند این احکام با عرف محلی و بافت اجتماعی هر منطقه است؛ به این معنا که شریعت در عمل، یکدست و یکنواخت اجرا نمی‌شد، بلکه با شرایط بومی هر جامعه تطبیق می‌یافت. این نگاه تصویری منعطف‌تر و پیچیده‌تر از آنچه معمولا به‌عنوان «قانون اسلامی» شناخته می‌شود ارائه می‌دهد و خواننده را از ساده‌سازی‌های رایج دور نگه می‌دارد.
بخش پایانی کتاب به لحظه‌ی گسست تاریخی می‌پردازد؛ زمانی که استعمار اروپایی و پس از آن شکل‌گیری دولت-ملت مدرن، ساختار کهن شریعت را در هند، جنوب شرق آسیا، خاورمیانه و شمال آفریقا دگرگون کرد. حلاق توضیح می‌دهد که چگونه بخش عمده‌ای از احکام مدنی و کیفری شریعت با قوانین وارداتی غربی جایگزین شد و آنچه باقی ماند، عمدتا به حوزه‌ی احوال شخصیه محدود و تحت نظارت مستقیم دولت درآمد.
از نگاه او این فرایند صرفا یک اصلاح یا تعدیل نبود، بلکه تغییری در ماهیت رابطه‌ی میان قانون، جامعه و قدرت سیاسی بود؛ رابطه‌ای که در دوران مدرن به‌کلی شکل تازه‌ای به خود گرفت. کتاب حلاق را می‌توان اثری خواند که خواننده را وامی‌دارد شریعت را نه در قالب شعارهای سیاسی امروز، بلکه در بستر تاریخی و اجتماعی واقعی‌اش بازشناسد و از همین رهگذر برای پژوهشگران حقوق اسلامی، تاریخ، و علوم سیاسی منبعی قابل‌اعتنا به شمار می‌رود.