کتاب آشپزخانه کرملین

در سال ۱۹۱۸ بلشویک‌ها خانواده‌ی نیکلای دوم، آخرین تزار روسیه را اعدام کردند و آشپز دربار یعنی ایوان خاریتونوف هم در کنار آنان کشته شد. ویتولد شابوفسکی، روزنامه‌نگار لهستانی، از همین جایگاه یعنی از جایگاه کسانی که پشت دیوارهای قدرت غذا می‌پختند، به تاریخ نگاه می‌کند. «آشپزخانه‌ی کرملین» اثری غیرداستانی است که نخست در لهستان با عنوان «Rosja od kuchni» منتشر شد و آنتونیا لوید-جونز آن را از لهستانی به انگلیسی برگردانده است.
شابوفسکی برای نوشتن این کتاب به روسیه، اوکراین، بلاروس و چند جمهوری دیگر از اتحاد شوروی سابق سفر کرده و سراغ کسانی رفته که خودشان در آشپزخانه‌های حکومتی کار کرده‌اند یا خاطره‌ای زنده از آن دوران دارند؛ بسیاری از آنان اکنون سالخورده‌اند. روایت میان بخش‌های گزارشی، گفت‌وگوها و دستور پخت‌هایی که نویسنده در همین سفرها گرد آورده در رفت‌وآمد است و عکس‌هایی هم کنارش آمده است. رهبران سیاسی در این مسیر از راه ذائقه و عادت‌های غذایی‌شان دیده می‌شوند: لنین با نیمرو، شیر خام و گندم‌سیاه آب‌پز، استالین با دلبستگی‌اش به غذاهای زادگاه گرجی‌اش که به گفته‌ی یکی از نقدها نوعی «انقلاب غذایی» در شوروی به راه انداخت، و برژنف که از خاویار بدش می‌آمد. نویسنده حتی سراغ سفره‌ای می‌رود که درست در لحظه‌ی تصمیم رهبران برای پایان دادن به اتحاد شوروی روی میز بود.
اما این کتاب در کاخ‌ها و ضیافت‌خانه‌ها نمی‌ماند و به سفره‌های روزگار بحران هم سر می‌زند. زنی اوکراینی که قحطی بزرگ دهه‌ی ۱۹۳۰ را از سر گذرانده هنوز از احساس گناه اشک می‌ریزد و در همین بستر یادآوری می‌کند که استالین در همان سال‌ها برای غذای خودش چشنده داشت. از بازماندگان محاصره‌ی لنینگراد سوپی از مخروط کاج و نانی از پوست درخت آسیاب‌شده روایت می‌شود. سربازان جبهه‌ی شرقی در برابر ارتش هیتلر حلزون کباب می‌کردند و سوپ گزنه می‌پختند. «مامان نینا» برای یک پایگاه هوایی شوروی در افغانستان آشپزی می‌کرد، بی‌آن‌که چندان بفهمد این جنگ چه جنگی است. آشپز فضانوردان در «شهرک ستاره‌ای» غذا و سوپی را فراهم کرد که برای نخستین بار به فضا رفت و حدود دوازده زن جوان از پریپیات پس از فاجعه‌ی چرنوبیل برای گروه‌های پاک‌سازی آشپزی کردند. فصل‌های دیگر به تاتارهای کریمه می‌رسد، همان‌ها که پس از دهه‌ها تبعید به سرزمین‌شان بازگشتند و با حمله‌ی روسیه در سال ۲۰۱۴ دوباره آواره شدند.
در سطحی دیگر «آشپزخانه‌ی کرملین» به رابطه‌ی غذا با تبلیغات و اعتبار بین‌المللی می‌پردازد. ویکتور بلیایف، سرآشپز بلندمدت کرملین، از ضیافت‌هایی می‌گوید که برای هیئت‌های غربی از جمله مارگارت تاچر و ریچارد نیکسون ترتیب می‌داد و از پخت‌وپز برای برژنف و گورباچف. کتاب این را هم نشان می‌دهد که حکومت به غذا مثل صحنه‌ی نمایش قدرت و جایگاه کشور در جهان نگاه می‌کرد. یکی از جمله‌های تبلیغاتی که نویسنده به آن می‌رسد این است که درست‌بودن یا نبودن یک روایت اهمیتی ندارد و مهم باور مردم است. ماجرای ادعای آشپزی پدربزرگ پوتین برای لنین و استالین نیز نمونه‌ای از همین مسئله است، چون در دوران رقابت انتخاباتی پوتین کارکردی تبلیغاتی داشت.