کتاب هویت به مثابه آزادی

وقتی از هویت سخن می‌گوییم، غالبا ذهن‌ها به سمت ویژگی‌های ثابت، تبار تاریخی، زبان مادری یا سنت‌های موروثی می‌رود؛ امری که گوهر وجودی انسان را در چارچوب‌هایی از پیش تعیین‌شده محبوس می‌سازد. کتاب «هویت به مثابه آزادی: خوانشی فلسفی از یک مفهوم» نوشته‌ی حسن حنفی دقیقا از همین موضوع چالش‌برانگیز آغاز می‌شود تا پنداشت‌های رایج درباره‌ی کیستی انسان را زیر سوال ببرد. حنفی فیلسوف و اندیشمند معاصر مصری که از چهره‌های برجسته‌ی جریان چپ اسلامی به شمار می‌رود، در این اثر فشرده و متراکم دست روی نسبت میان خودآگاهی و رهایی می‌گذارد، او پدیدارشناسی را به خدمت می‌گیرد تا نشان دهد هویت، زرهی صلب و خدشه‌ناپذیر برای جدایی از جهان نیست، بلکه مسیری باز برای تحقق فاعلیت انسان است. متن کتاب با لحنی سنجیده و تحلیلی، مخاطب را به بازاندیشی در مفاهیمی می‌خواند که سال‌ها بدون پرسش پذیرفته شده‌اند.
در اندیشه‌ی این متفکر مصری تقابل تاریخی میان سنت و مدرنیته و مواجهه‌ی جهان شرق با غرب، زمینه‌ساز نوعی خودبیگانگی شده است. وقتی هویتی به شکل دستوری یا صرفا بر پایه‌ی گذشته به جامعه‌ای تحمیل شود، امکان نقد و پویایی از میان می‌رود. این کتاب دغدغه‌ی آن را دارد که چطور می‌توان از الگوی تقلید بی‌چون‌وچرا گام فراتر نهاد و به بازسازی مستقل مفاهیم دست یافت و نویسنده نشان می‌دهد که مواجهه با «دیگری» نباید به نفع انزوا یا بلعیده شدن در فرهنگ بیگانه تمام شود، بلکه این رویارویی می‌تواند نقطه آغاز آگاهی و بازتعریف خویشتن باشد.
زبان و ساختارهای فرهنگی نیز در این مسیر نقشی کلیدی ایفا می‌کنند؛ چرا که ابزار اصلی انسان برای درک موقعیت تاریخی خود و رویارویی با چالش‌های عصر حاضر محسوب می‌شوند.
مفاهیم مطرح‌شده در اثر ابعاد تمدنی و اجتماعی کیستی انسان را می‌کاوند و بحث بر سر این است که آیا انسان ابتدا باید در قالبی مشخص جای گیرد تا از آزادی دم بزند، یا این که خود آزادی شرط لازم برای شکل‌گیری هرگونه شناسه واقعی است. این مواجهه‌ی فکری باعث می‌شود متن اثر فراتر از یک بحث نظری ساده برود و به مانفیستی برای رهایی فکری از بستارهای تعصب‌آمیز تبدیل شود، مخاطب در طول مطالعه با مفاهیمی مواجه می‌شود که او را به مسئولیت‌پذیری در قبال انتخاب‌هایش فرا می‌خواند.