کتاب دایره های ترس

«دایره‌های ترس: زنان در گفتمان دینی» نوشته نصر حامد ابوزید یکی از صریح‌ترین بخش‌های پروژه فکری او درباره نسبت متن دینی، تفسیر و قدرت است. ابوزید در این کتاب نمی‌پرسد اسلام «واقعا» درباره زن چه گفته است تا سپس مجموعه‌ای از احکام را استخراج کند. مسئله او یک مرحله پیش‌تر قرار دارد: آنچه امروز به نام نظر اسلام درباره زن بیان می‌شود، چگونه در طول تاریخ ساخته شده و چه اندازه از آن متعلق به متن، چه اندازه محصول تفسیر و چه اندازه حاصل ساختارهای اجتماعی و مناسبات قدرت است؟ ترجمه فارسی اثر با برگردان ادریس امینی در سال ۱۳۹۷ از سوی نشر نگاه معاصر منتشر شده است. کتاب در دو بخش اصلی سامان یافته است. بخش نخست، «زن در گفتمان بحران»، به انسان‌شناسی زبان، هویت، گفتمان نهضت، گفتمان طایفه‌ای و غیبت واقعیت اجتماعی از بسیاری از بحث‌های دینی درباره زنان می‌پردازد. بخش دوم، با عنوان «قدرت و حق: آرمان‌گرایی متون و بحران واقعیت»، مسئله را مستقیما به حقوق زنان، رابطه مسلمانان با خطاب الهی، احوال شخصیه و بحث‌های فاطمه مرنیسی درباره اسلام، دموکراسی و زن پیوند می‌زند. این ساختار نشان می‌دهد ابوزید نمی‌خواهد مسئله زن را به چند آیه یا حکم فقهی محدود کند؛ برای او شیوه سخن گفتن درباره زن بخشی از نظام بزرگ‌تری است که دین، زبان، دولت، خانواده و ساختار اجتماعی را به هم متصل می‌کند. یکی از ادعاهای مرکزی ابوزید این است که گفتمان دینی اغلب مسئله‌ای اجتماعی را به مسئله‌ای صرفا اخلاقی یا الهیاتی تبدیل می‌کند. وقتی نابرابری میان زن و مرد فقط با ارجاع به فضیلت، عفت، طبیعت زنانه یا فرمان دینی توضیح داده شود، عواملی مانند اقتصاد، آموزش، مناسبات خانوادگی و توزیع قدرت از میدان دید خارج می‌شوند. ابوزید معتقد است همین حذف زمینه اجتماعی سبب می‌شود وضع تاریخی مشخصی به صورتی طبیعی و ابدی نمایش داده شود. آنچه در دوره‌ای خاص شکل گرفته، به حکم تغییرناپذیر دین تبدیل می‌شود. این نقد در امتداد پروژه بزرگ‌تر او در «نقد گفتمان دینی» قرار دارد؛ پروژه‌ای که تفسیرهای بنیادگرایانه و غیرتاریخی از متون اسلامی را مورد انتقاد قرار می‌داد. زبان در این تحلیل جایگاهی تعیین‌کننده دارد. ابوزید به این توجه می‌کند که چگونه شیوه‌های تاریخی سخن گفتن درباره زن می‌توانند نابرابری را بازتولید کنند. مسئله برای او فقط واژه‌ها نیست؛ زبان حامل پیش‌فرض‌هایی درباره فاعل و مفعول، قدرت و اطاعت، مرکز و حاشیه است. وقتی زن پیوسته در مقام کسی ظاهر شود که درباره‌اش تصمیم گرفته می‌شود، حتی دفاع از او نیز ممکن است همان ساختار را حفظ کند. پژوهش‌های بعدی درباره دیدگاه ابوزید نیز نشان داده‌اند که تحلیل او از جنسیت با نظریه هرمنوتیکی وسیع‌ترش مرتبط است: متن دینی در موقعیت تاریخی تولید و در موقعیت تاریخی دیگری خوانده می‌شود، و هیچ تفسیر انسانی را نباید با خود امر الهی یکسان گرفت. «ترس» در عنوان کتاب معنایی سیاسی و روانی پیدا می‌کند. ابوزید معتقد است بخشی از گفتمان محافظه‌کار درباره زنان از ترس تغذیه می‌کند: ترس از استقلال زن، از حضورش در عرصه عمومی، از تغییر الگوی خانواده و از به‌هم‌خوردن نظمی که تاریخی است اما طبیعی معرفی می‌شود. به همین دلیل بحث‌هایی مانند حجاب، کار زنان یا روابط خانوادگی برای او فقط اختلافی فقهی نیستند؛ محل آشکار شدن اضطراب یک ساختار اجتماعی در برابر تغییرند. معرفی رسمی اثر نیز بر همین مفهوم تأکید دارد و «ترس از قدرت و تأثیر زن» و بیم از تهدید نظم اجتماعی تثبیت‌شده را از موضوع‌های محوری کتاب می‌داند. نقطه قوت اثر در این است که میان «متن» و «گفتمان درباره متن» فاصله می‌گذارد. این تمایز اجازه می‌دهد ابوزید هم درون سنت اسلامی باقی بماند و هم قرائت‌های تثبیت‌شده را نقد کند. او آزادی زنان را صرفا مطالبه‌ای واردشده از مدرنیته نمی‌بیند و معتقد است امکان دفاع از عدالت و حقوق آنان را می‌توان درون بازخوانی خود سنت اسلامی نیز جست. پژوهش دانشگاهی جدید درباره کار او نشان داده است که مسئله زنان برای ابوزید یکی از عرصه‌های مهم پیوند میان هرمنوتیک، اصلاح دینی و نقد اجتماعی بوده است. محدودیت کتاب نیز از همین پروژه تفسیری می‌آید. ابوزید گاه تمایز میان «جهت کلی متن» و «احکام تاریخی» را چنان به کار می‌گیرد که منتقد می‌تواند بپرسد معیار انتخاب این جهت کلی دقیقا چیست و تا چه اندازه ارزش‌های مدرن بر نتیجه تفسیر اثر گذاشته‌اند. افزون بر این، «گفتمان دینی» در برخی بخش‌ها گسترده‌تر از آن است که تفاوت میان سنت‌های فقهی، کلامی و اجتماعی متعدد را کاملا حفظ کند. این ایرادها اهمیت پرسش او را از میان نمی‌برند، اما یادآوری می‌کنند که قرائت ابوزید نیز یک تفسیر است، نه نقطه پایان نزاع بر سر متن و جنسیت. تحقیقات جدید نیز بررسی آثار ا