کتاب سفر در مه

«سفر در مه» یکی از پژوهش‌های جدی درباره‌ی شعر احمد شاملو است، اما اهمیت آن فقط در موضوعش نیست. تقی پورنامداریان در این کتاب می‌کوشد نشان دهد شعر شاملو را نمی‌توان صرفا از طریق مضمون‌های سیاسی، اجتماعی یا عاشقانه‌اش توضیح داد؛ باید دید زبان در شعر او چگونه از کاربرد عادی فاصله می‌گیرد، تصویر چگونه ساخته می‌شود، نحو چه نقشی در ایجاد لحن دارد و عناصر پراکنده‌ی یک شعر چگونه در شبکه‌ای از روابط معنایی به یکدیگر متصل می‌شوند. از همین رو «سفر در مه» هم مطالعه‌ای درباره‌ی شاملوست و هم کتابی درباره‌ی شیوه‌ی خواندن شعر معاصر. هسته‌ی اولیه‌ی اثر از پژوهشی با عنوان «تأملی در شعر احمد شاملو» شکل گرفت و در ویراست‌های بعدی گسترش یافت. این سابقه برای فهم روش پورنامداریان مهم است. او بعدها نیز در آثاری چون «خانه‌ام ابری است» درباره‌ی نیما و «گمشده‌ی لب دریا» درباره‌ی صورت و معنی شعر، همین مسئله را دنبال کرد: شعر زمانی فهمیده می‌شود که شکل زبانی آن را از محتوایش جدا نکنیم. خود او نیز گفته است که کارش درباره‌ی شاملو از دوره‌ی شاگردی محمدرضا شفیعی کدکنی و مطالعاتش در نقد ادبی و بلاغت آغاز شده است. کتاب با مباحث نظری درباره‌ی شعر جدید، زبان شاعرانه، تصویر و تحولات شعر غرب و فارسی زمینه‌ی تحلیل را فراهم می‌کند و سپس به سراغ شعر شاملو می‌رود. یکی از مفاهیم مهم برای پورنامداریان «هنجارگریزی» است. شاعر زبان روزمره را همان‌گونه که تحویل گرفته مصرف نمی‌کند؛ روابط عادی میان واژه‌ها را بر هم می‌زند، ترکیب‌های تازه می‌سازد و از ظرفیت‌های نحوی و تصویری زبان برای ایجاد تجربه‌ای استفاده می‌کند که در گفتار معمول ممکن نیست. از این منظر، دشواری بعضی شعرهای شاملو صرفا نتیجه‌ی ابهام نیست؛ گاه محصول شیوه‌ای است که شعر روابط شناخته‌شده‌ی زبان را تغییر داده است. تحلیل تصویر نیز جایگاهی مرکزی دارد. پورنامداریان به جای آنکه استعاره و تشبیه را آرایه‌هایی جداگانه در یک بیت یا سطر بداند، به پیوند میان تصاویر در سراسر شعر توجه می‌کند. برخی تصاویر به شکل «خوشه‌ای» عمل می‌کنند: یک تصویر، تصویر دیگری را فعال می‌کند و مجموعه‌ی آن‌ها فضای عاطفی و معنایی شعر را می‌سازد. چنین رویکردی برای خواندن شاملو اهمیت ویژه دارد، زیرا بسیاری از شعرهای او بیش از آنکه بر روایت یا استدلال خطی بنا شوند، از تجمع و تحول تصویرها نیرو می‌گیرند. نقطه‌ی قوت «سفر در مه» همین نزدیکی به خود متن است. پورنامداریان می‌کوشد داوری درباره‌ی موفقیت یا ضعف شعر را از شواهد زبانی بیرون بکشد و شاملو را نه به سبب جایگاه فرهنگی‌اش بستاید و نه به دلیل مواضع فکری‌اش کنار بگذارد. در عین حال، رویکرد عمدتا متن‌محور کتاب محدودیت‌هایی نیز دارد. تحولات چند دهه‌ی اخیر در نقد ادبی از مطالعات جنسیت و ایدئولوژی تا بررسی نهاد ادبی و جامعه‌شناسی شعر می‌توانند ابعادی از کار شاملو را آشکار کنند که در این کتاب محور نیستند. برخی چارچوب‌های نظری آن نیز امروز نیازمند بازخوانی‌اند، اما دقت تحلیلی متن همچنان ارزش خود را حفظ کرده است. نسخه‌ی «سفر در مه» نشر سخن یکی از چاپ‌های متأخر این پژوهش است. کتاب بیش از آنکه برای کسی نوشته شده باشد که می‌خواهد درباره‌ی شاملو «اطلاعات» به دست آورد، برای خواننده‌ای است که حاضر است مقابل یک شعر بایستد و بپرسد چرا همین واژه، همین تصویر و همین ترتیب جمله توانسته‌اند چیزی بسازند که با نثر معمول ساخته نمی‌شد. در چنین خواندنی، مه چیزی نیست که باید یک‌باره کنار برود؛ گاهی خود راه شناخت شعر از حرکت دقیق درون آن می‌گذرد.