کتاب بازنگری در بازیگری

«بازنگری در بازیگری» بیش از آنکه کتابی برای آموزش یک روش مشخص بازیگری باشد، کتابی درباره‌ی خود مسئله‌ی «روش» در بازیگری است. فیلیپ ب. زاریلی، پژوهشگر و مربی بازیگری، در مقام ویراستار مجموعه، نوشته‌هایی از نظریه‌پردازان، کارگردانان، بازیگران و مربیان گرد آورده تا نشان دهد آنچه معمولا با عنوان واحد بازیگری از آن سخن می‌گوییم، در عمل میدان برخورد سنت‌ها، تصورهای متفاوت از بدن، تلقی‌های گوناگون از شخصیت و احساس، و شیوه‌های متفاوت تمرین و اجراست. عنوان انگلیسی کتاب، Acting (Re)Considered، نیز همین پروژه را بیان می‌کند: بازیگری باید دوباره موضوع پرسش قرار گیرد، نه اینکه مجموعه‌ای از قواعد تثبیت‌شده تلقی شود. ساختار کتاب همین رویکرد را دنبال می‌کند. زاریلی به‌جای حرکت از چند اصل آموزشی به مجموعه‌ای از تمرین‌ها، مطالب را در سه حوزه‌ی مرتبط سامان می‌دهد: نظریه‌ها و تأملات درباره‌ی بازیگری؛ بدن و تربیت بازیگر؛ و بازیگر در موقعیت اجرا. در این مسیر، دیدگاه‌ها و تجربه‌هایی مرتبط با چهره‌هایی چون میرهولد، دکرو، برشت، گروتفسکی، یوجینو باربا، تاداشی سوزوکی و داریو فو در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. حاصل، تاریخ خطی بازیگری نیست؛ کتاب بیشتر میدان مقایسه‌ای است که در آن پرسشی ظاهرا ساده بازیگر هنگام بازی دقیقا چه می‌کند؟ پاسخ‌هایی بسیار متفاوت پیدا می‌کند. یکی از جابه‌جایی‌های مهم کتاب، انتقال توجه از «درون» بازیگر به رابطه‌ی میان ذهن، بدن، تمرین و فرهنگ است. در بخشی از سنت مدرن غربی، بازیگری اغلب با مفاهیمی چون شخصیت، انگیزه، عاطفه و باورپذیری توضیح داده شده است؛ اما مجموعه‌ی زاریلی این زبان را کافی نمی‌داند. بدن در بسیاری از مقالات صرفا وسیله‌ای برای بیان حالتی روانی نیست، بلکه از خلال انضباط، تکرار، ریتم، تنفس، حرکت و قراردادهای فرهنگی ساخته و بازآموزی می‌شود. نمونه‌های آسیایی و میان‌فرهنگی نیز معیارهای آشنای غربی را از مرکز کنار می‌زنند و نشان می‌دهند «طبیعی بودن» خود می‌تواند محصول یک سنت آموزشی خاص باشد. قدرت اصلی «بازنگری در بازیگری» در همین تکثر است. نظریه و عمل در آن از یکدیگر جدا نمی‌مانند و خواننده ناچار می‌شود نسبت میان ایده‌های انتزاعی و کاری را که واقعا در تمرین و روی صحنه انجام می‌شود، بسنجد. زاریلی با مقدمه‌ها و سازمان‌دهی مجموعه میان صداهای متفاوت گفت‌وگو ایجاد می‌کند، بی‌آنکه اختلاف‌هایشان را به یک نظریه‌ی نهایی فروبکاهد. از این جهت، کتاب برای دانشجوی تئاتر، بازیگر و مدرس بازیگری بیش از یک «راهنمای نسخه‌دار»، ابزار مقایسه و پرسشگری است. همین ویژگی محدودیت کتاب نیز هست. مجموعه‌مقاله بودن آن سبب می‌شود سطح دشواری، زبان نظری و میزان کاربرد عملی فصل‌ها یکسان نباشد؛ کسی که دنبال برنامه‌ای مرحله‌به‌مرحله برای تمرین بازیگری است، احتمالا با کتابی دشوارتر و پراکنده‌تر از انتظارش روبه‌رو می‌شود. گستره‌ی میان‌فرهنگی اثر نیز، هرچند از نقاط قوت آن است، همیشه مسئله‌ی انتقال تکنیک‌ها میان زمینه‌های فرهنگی متفاوت را به‌طور کامل حل نمی‌کند. ارزش کتاب زمانی آشکار می‌شود که آن را نه پاسخ نهایی، بلکه دستگاهی برای شک کردن در پاسخ‌های آماده بخوانیم. نسخه‌ی فارسی «بازنگری در بازیگری» با ترجمه‌ی یدالله آقاعباسی از سوی نشر قطره منتشر شده است. شاید اثر بیش از هر چیز این پرسش را باقی بگذارد که وقتی بدن، فرهنگ، تمرین و تصور ما از «خود» همگی در بازی دخیل‌اند، آیا اصلا می‌توان از یک روش واحد و جهان‌شمول برای بازیگری سخن گفت؟