کتاب الگوهای تاریخی صنعتی شدن

«الگوهای تاریخی صنعتی‌شدن» نوشتهٔ تام کمپ از یک پرسش کلاسیک در تاریخ اقتصادی آغاز می‌کند: آیا صنعتی‌شدن فرایندی با مراحل کمابیش ثابت است که کشورها دیر یا زود همان مسیر بریتانیا را طی می‌کنند، یا هر جامعه بسته به ساختار کشاورزی، مناسبات مالکیت، دولت، بازار جهانی و موقعیت تاریخی خود راه متفاوتی به سوی صنعت پیدا می‌کند؟ کمپ آشکارا به پاسخ دوم نزدیک است. او به‌جای ساختن الگویی جهان‌شمول از «انقلاب صنعتی»، تجربه‌های تاریخی را مقایسه می‌کند تا نشان دهد تکنولوژی فقط یکی از اجزای فرایندی بسیار گسترده‌تر است. بخش نخست کتاب موضوعی سازمان یافته است. کمپ صنعتی‌شدن را در چشم‌انداز تاریخی قرار می‌دهد و سپس جداگانه به رابطهٔ دهقانان با رشد اقتصادی، نقش فناوری، انقلاب حمل‌ونقل، نظام بانکی، مداخلهٔ دولت و دگرگونی سرمایه‌داری صنعتی در اواخر قرن نوزدهم می‌پردازد. این چینش اهمیت دارد: کارخانه و ماشین بخار به‌تنهایی توضیح نمی‌دهند چرا صنعتی‌شدن در یک کشور شتاب می‌گیرد و در دیگری متوقف می‌شود. آزادشدن یا باقی‌ماندن نیروی کار در کشاورزی، امکان تجهیز سرمایه، وسعت بازار، شبکهٔ حمل‌ونقل و توان دولت برای تغییر قواعد اقتصادی می‌توانند مسیر تحول را به‌کلی عوض کنند. کمپ سپس این چارچوب را در چند تجربهٔ متفاوت می‌آزماید. هند نمونه‌ای است که استعمار و جایگاه آن در تقسیم کار جهانی بر عملکرد اقتصادی‌اش سایه می‌اندازد؛ کانادا مسئلهٔ صنعتی‌شدن در جامعه‌ای مهاجرنشین و برخوردار از منابع گسترده را پیش می‌کشد؛ ژاپن امکان صنعتی‌شدن سریع در جامعه‌ای غیرغربی را به محک می‌زند؛ و در ویرایش دوم، آفریقای جنوبی با پیوند میان استخراج طلا، ساختار نژادی و رشد صنعتی وارد مقایسه می‌شود. کنار هم قرارگرفتن این موارد قرار نیست یک رتبه‌بندی از «موفقیت» بسازد؛ هدف نشان‌دادن این است که مفهوم واحد صنعتی‌شدن می‌تواند پشت خود سازوکارهای تاریخی بسیار متفاوتی داشته باشد. نگاه کمپ به اقتصاد صرفا آماری نیست. روابط مالکیت، طبقات اجتماعی، مناسبات کار و نقش سیاسی دولت در تحلیل او وزن زیادی دارند و برخی منتقدان نیز به استفادهٔ او از ابزارهای تحلیلی مارکسیستی، بدون تبدیل کتاب به صورت‌بندی جزمی، اشاره کرده‌اند. این جهت‌گیری سبب می‌شود مثلا «دهقانان» فقط نیروی کاری بالقوه برای صنعت نباشند؛ نوع مالکیت زمین، قدرت مالکان و نحوهٔ ادغام روستا در بازار خود به عوامل تعیین‌کننده تبدیل می‌شوند. قوت اصلی کتاب در مقایسهٔ تاریخی است. کمپ اجازه نمی‌دهد تجربهٔ نخستین کشور صنعتی به معیار طبیعی همهٔ کشورهای بعدی تبدیل شود و نشان می‌دهد «دیررسیدن» می‌تواند هم محدودیت و هم امکان تازه ایجاد کند. در عین حال، دامنهٔ بسیار وسیع کتاب محدودیتی نیز دارد. فشرده‌کردن تاریخ جوامعی تا این اندازه متفاوت ناگزیر به تعمیم‌های بزرگ می‌انجامد و در برخی موارد، مفاهیم کلانی مانند فئودالیسم یا سرمایه‌داری تفاوت‌های محلی را بیش از حد ساده می‌کنند؛ نقدی که دربارهٔ بعضی صورت‌بندی‌های کمپ نیز مطرح شده است. «الگوهای تاریخی صنعتی‌شدن» بیش از آنکه یک دستورالعمل توسعه ارائه دهد، نسبت به خود ایدهٔ «الگوی واحد» بدگمان است. پرسشی که از دل کتاب باقی می‌ماند هنوز برای اقتصاد توسعه مهم است: وقتی دو کشور هر دو صنعتی می‌شوند اما یکی از مسیر اصلاحات ارضی، دیگری از دولت متمرکز، سومی زیر سلطهٔ استعمار و چهارمی با اتکا به منابع طبیعی پیش می‌رود، آیا هنوز از یک فرایند واحد سخن می‌گوییم یا فقط نام مشترکی بر تاریخ‌های متفاوت گذاشته‌ایم؟