کتاب اگزیستانسیالیسم غربی از نگاه دیگری

تب داغ اصالت وجود در میانه‌ی قرن بیستم، وقتی پای لنگان روشنفکری شرق به دغدغه‌های انسان پساجنگ غربی گره خورد، در جهان عرب با قلم انیس منصور بومی‌سازی شد؛ روزنامه‌نگار و متفکر پرکار مصری که در کتاب «الوجودیه‌ی» که در ایران با عنوان «اگزیستانسیالیسم غربی از نگاه دیگری» منتشر شده، تلاش کرد تا این ساختار فکری بحران‌زده را از قید غریبگی رها کند. او فیلسوفی آکادمیک نبود که بخواهد پشت اصطلاحات سنگین و تاریک انتزاعی سنگر بگیرد، بلکه به عنوان یک ناظر هوشمند، مکتب اگزیستانسیالیسم را به بستری برای فهم بحران‌های روزمره‌ی توده‌ها تبدیل کرد. منصور با آوردن نام‌های بزرگی چون ژان پل سارتر، آلبر کامو، فردریش نیچه و مارتین هایدگر به درون مقالاتی پویا و جستارگونه،نشان داد که مسئله‌ی اصلی این جریان فکری، نه بازی‌های کلامی در دانشگاه‌های پاریس، بلکه فریاد کرامت فردی در عصر آهن، تکنولوژی و بیگانگی است. این اثر که ریشه‌هایش به دهه‌ی ۱۹۵۰ بازمی‌گردد، با عبور از پیش‌فرض‌های خشک سنتی، پنجره‌ای نو به روی خواننده‌ای می‌گشاید که میان سنت‌های دیرین خود و مدرنیته‌ی وارداتی، به دنبال معنای ناب انسانیت می‌گردد و می‌خواهد بداند فیلسوفان وجودی چگونه تنهایی انسان را صورت‌بندی کرده‌اند.
ارزش کلیدی کتاب در جرات نویسنده برای زدودن سوءتفاهم‌های عمیقی است که در آن دوران پیرامون مفهوم اصالت وجود دامن‌زده می‌شد؛ جایی که جامعه‌ی شرقی این مکتب را مترادف با بی‌بندوباری اخلاقی، پوچی مطلق یا الحاد محض می‌دانست. انیس منصور با دقتی روزنامه‌نگارانه و هوشی متفکرانه، این تصویر کج‌ومعوج را می‌شکند و با تفکیک اگزیستانسیالیسم ملحدانه‌ی سارتر از جریان‌های خداباور و مومنانه‌ی سورن کی‌یرکگور و گابریل مارسل، ثابت می‌کند که این جغرافیا، قلمرو صلب یک جهان‌بینی خاص نیست. او حقیقت این فلسفه را بر خلاف تصور رایج، نه یک مأمن راحت برای فرار از قیدوبندها، بلکه وضعیتی هراس‌آور و سنگین توصیف می‌کند. در لایه‌های پنهان متن، منصور به زیبایی تبیین می‌کند که وقتی «وجود مقدم بر ماهیت» می‌شود، دلهره‌ی عجیبی گریبان انسان را می‌گیرد؛ چرا که او با آزادی مطلق خود تنها می‌ماند و دیگر نمی‌تواند بار گناه انتخاب‌هایش را به گردن تقدیر یا ساختارهای بیرونی بیندازد. به باور نویسنده، این آزادی نوعی محکومیت قانون‌گذارانه است که در آن هر فرد باید با هر تصمیم خود، باری به سنگینی سرنوشت تمام بشریت را روی شانه‌های خویش حمل کند.
منصور برای تبیین این بار سنگین، سیر تاریخی این اندیشه را از ترجیع‌بند معروف «خودت را بشناس» سقراط آغاز می‌کند و آن را تا طغیان‌های اگزیستانسیالیستی قرن بیستم علیه نظام‌های فردستیز امتداد می‌دهد تا نشان دهد این بحران، همیشگی و اصیل است. هرچند که در تاریخ اندیشه‌ی معاصر عرب، چهره‌های سنگین‌وزنی چون عبدالرحمن بدوی به عنوان «هایدگر جهان عرب» شناخته می‌شوند، اما قلم انیس منصور نقشی حیاتی در همه‌گیر کردن و تزریق این مفاهیم به رگ‌های جامعه‌ی عمومی داشته است. کتاب «اگزیستانسیالیسم غربی از نگاه دیگری» جستارهایی است زنده و ملموس از اضطراب وجودی، مرگ، انتخاب و شورش علیه بی‌معنایی که به مخاطب شرقی اجازه می‌دهد تا دغدغه‌های اگزیستانسیالیستی را نه به عنوان یک کالای فکری لوکس و غربی، بلکه به عنوان ابزاری برای درک موقعیت متزلزل خود در این جهان خشن و ضدانسانی به کار بندد.