کتاب گسست زبان؛بحران هویت

شکاف عمیق میان نسل جدید و ریشه‌های فرهنگی، همواره یکی از دغدغه‌های جدی تحلیل‌گران علوم اجتماعی و فیلسوفان بوده است. کتاب «گسست زبان؛ بحران هویت» نوشته‌ی احمدرضا معتمدی که به عنوان جلد پنجم از مجموعه‌ی «فیلم و فلسفه» منتشر شده، متنی دوپاره اما کاملا منسجم است که این چالش بزرگ را از دریچه‌ی تلاقی سینما، موسیقی و فلسفه واکاوی می‌کند. بخش نخست این اثر شامل فیلم‌نوشت یا همان سناریوی دقیق فیلم سینمایی «راه رفتن روی سیم» است؛ فیلمی که روایتگر داستان مهاجرت غیرقانونی و زیرزمینی یک گروه موسیقی جوان است. نویسنده در این فیلم‌نامه از یک پلات داستانی به ظاهر اجتماعی، به عنوان بهانه‌ای برای کالبدشکافی یک گسیختگی عمیق‌تر فرهنگی استفاده می‌کند تا نشان دهد چگونه انسان معاصر با از دست دادن ابزارهای ارتباطی و زبانی خود، در مرز شکننده‌ی میان سنت و مدرنیته معلق می‌ماند. این کتاب تلاش می‌کند پدیده‌ی الکن شدن زبان و فروپاشی معنا را در بافتار جامعه‌ی امروز بررسی کند.
در بخش دوم کتاب، اثر از پوسته‌ی سینمایی خود فاصله می‌گیرد و به یک پروژه‌ی آسیب‌شناسی اجتماعی تبدیل می‌شود. این بخش که حاوی نشست‌های تحلیلی، سخنرانی‌ها و نوشتارهای انتقادی اندیشمندان برجسته‌ی فلسفه معاصر ایران نظیر رضا داوری اردکانی، غلامحسین ابراهیمی دینانی، نصرالله حکمت، شهرام پازوکی، بیژن عبدالکریمی و شهین اعوانی در کنار صاحب‌نظران حوزه سینما و موسیقی مانند محسن نفر و اسماعیل خلج است، ابعاد پنهان این درام فلسفی را آشکار می‌سازد. متفکران حاضر در این رویکرد انتقادی، بر این مسئله دست می‌گذارند که مناسبات اجتماعی جامعه‌ی معاصر دچار نوعی قانون‌زدگی مفرط و موازی با آن، گریز ناگزیر از اصالت شده است. تحلیل‌های این بخش نشان می‌دهد که چگونه ساختار زبان به عنوان واسطه‌ی انسان با جهان پیرامونش دچار اختلال می‌شود و وقتی این شبکه‌ی معنایی جمعی تضعیف می‌گردد، هر فرد در زبان شخصی خود محصور شده و بحران هویت به شکلی گریزناپذیر رخ می‌نماید.
یکی از بخش‌های جالب توجه کتاب، بررسی بحران هویت نسل جدید از طریق نظام نشانه‌شناسی موسیقی است. معتمدی در سناریوی خود تقابلی نمادین میان یک نوازنده‌ی تنبور شهرستانی و یک بند راک زیرزمینی تهرانی ایجاد می‌کند. متون تحلیلی کتاب تبیین می‌کنند که ریشه‌ی اصلی آشفتگی فرهنگی جوان امروز، در گسست از سنت موسیقی مقامی و عرفانی نهفته است؛ سنتی ریشه‌دار که گوشه‌ها و مقامات آن توسط حکیمان و بزرگانی چون فارابی، عبدالقادر مراغه‌ای و صدرالدین قونیوی مهندسی شده بود. کتاب با تکیه بر این استعاره توضیح می‌دهد که چگونه جایگزینی این موسیقی اصیل بومی با موسیقی غربی و مدرن که صرفا خصلتی «حالی»، مصرفی و پرکننده‌ی اوقات فراغت دارد، سبب سرگشتگی نسل جدید شده است. این گسست از ریشه‌های قومی و تاریخی، گسلی ژرف در حافظه‌ی جمعی ایجاد کرده که محصول آن، رفتارهای انتحاری، گریزهای پنهانی و بی‌پناهی مفرط در اتمسفر سرد جامعه‌ی مدرن است.
کتاب «گسست زبان؛ بحران هویت» به عنوان یک چارچوب تحلیلی نوآورانه عمل می‌کند که از زاویه‌ای جدید به کالبدشکافی وضعیت روانی و اجتماعی جامعه می‌پردازد. عنوان «راه رفتن روی سیم» در واقع استعاره‌ای دقیق از زیست شکننده‌ی نسلی است که روی بند باریک میان یک سنت طردکننده و یک مدرنیته‌ی بلعنده گام برمی‌دارد؛ موقعیتی تعلیق‌آمیز که هر لحظه بیم سقوط آن می‌رود. ارزش اصلی کتاب در این است که برخلاف خلاصه‌های مرسوم، هنر را نه یک محصول نهایی و منجمد، بلکه به مثابه‌ی یک عمل رفتاری زنده معرفی می‌کند که مستقیما با زبان و کیان انسان در ارتباط است.