کتاب ترفند خدایان

رویارویی انسان با پدیده‌های ناشناخته در طول تاریخ، همواره بستری برای شکل‌گیری اسطوره‌ها و باورهای ماورایی بوده است و کتاب ترفند خدایان نوشته‌ی اریش فون دانیکن با تمرکز بر همین نقطه، روایتی دگرگونه از گذشته‌ی بشر ارائه می‌دهد. اریش فون دانیکن که با نگارش کتاب‌هایی چون «ارابه خدایان»، «طلای خدایان» و «معجزه خدایان» جریانی خاص از ادبیات عامه‌پسند شبه‌علمی را پایه‌گذاری کرد، در این اثر نیز تلاش می‌کند تا ریشه‌های هویت و اعتقادات انسانی را در ارتباط با موجودات فرازمینی بازخوانی کند. مفهوم مرکزی و جان کلام نویسنده در عنوان اثر نهفته است؛ او استدلال می‌کند که تکنولوژی پیشرفته و مداخلات بیگانگان باستانی در دوران کهن، شگفتی عمیقی در ذهن انسان بدوی ایجاد کرده و ترفند بزرگ این بوده که بشر این جلوه‌های فناوری را به عنوان معجزات الهی و نشانه‌های ماوراءالطبیعه تعبیر کرده است.
نگاهی به جزئیات محتوایی این کتاب نشان می‌دهد که نویسنده برای بازسازی پازل فکری خود، قلمروی وسیعی از جغرافیا و تاریخ را در می‌نوردد. او به سراغ سازه‌های مگالیتی، آثار هنری مرموز غارها و بقایای تمدن‌های قدیمی نظیر تیکال می‌رود تا شواهدی از علوم غریبه و دانش‌های فراموش‌شده را استخراج کند. دانیکن با بازخوانی متون کهن از جمله عهد عتیق و اسطوره‌های تمدن سومر، مدعی است که توصیفاتی مثل ارابه‌های آتشین یا جنگ‌های آسمانی، در واقع گزارش‌هایی عینی اما استعاری از ابزارهای مکانیکی و موتورهای جت فرازمینی‌ها بوده‌اند. ایده‌ی جسورانه‌تر کتاب، فرضیه‌ی مداخله و دستکاری ژنتیکی انسان‌های اولیه توسط این موجودات هوشمند است؛ فرآیندی که به زعم او، هوش و آگاهی را به صورت مصنوعی به سیر تکامل بشر تزریق کرد تا تمدنی نوین شکل بگیرد. ساختار متن ترکیبی از مستندنگاری‌های مصور، تصاویر سنگ‌نگاره‌ها و تفاسیر شخصی نویسنده است که تلاش دارد تفاوت آشکار میان سطح دانش تمدن‌های کهن و ابزارهای بدوی در دسترس آن‌ها را به عنوان دلیلی بر حضور یک عامل خارجی قلمداد کند.
منتقدان، باستان‌شناسان و تاریخ‌نگاران جریان اصلی، این کتاب را به دلیل نبود روش تحقیق علمی و فقدان شواهد متقن، در دسته‌ی شبه‌علم و شبه‌تاریخ قرار می‌دهند و معتقدند او پیچیدگی و خلاقیت بومی تمدن‌های باستان را به شکلی ناعادلانه به بیگانگان نسبت می‌دهد. نویسنده در برخی بخش‌ها به وضوح از انسجام ساختاری فاصله می‌گیرد و به دلیل نداشتن دانش عمیق در زمینه‌ی جهان‌بینی و فلسفه، رشته‌ی کلام را طولانی و حاشیه‌ای می‌کند. با این حال «ترفند خدایان» در بخش نهایی خود وارد لایه‌های عمیق‌تری از کنکاش در باورهای انسانی می‌شود؛ جایی که نویسنده با بررسی مبدأ هستی، دست به احساسات مخاطب می‌زند و تلاش می‌کند با طرح سوالات بنیادین، به نوعی آشتی میان فرضیات خود و مفهوم خداوند واحد برسد، هرچند که در بیان منطقی این ارتباط چندان موفق عمل نمی‌کند.