کتاب انسان شناسی و زندگی مدرن

«انسان‌شناسی و زندگی مدرن» نوشتهٔ فرانتس بواس، یکی از متون مهم در گذار انسان‌شناسی از مطالعهٔ صرف جوامع دوردست به مداخله در مسائل خود جامعهٔ مدرن است. نسخهٔ نخست کتاب در اواخر دههٔ ۱۹۲۰ منتشر شد؛ دوره‌ای که نظریه‌های نژادی، اصلاح نژادی، ملی‌گرایی و بحث دربارهٔ وراثت و «برتری» گروه‌های انسانی هنوز در فضای دانشگاهی و سیاست عمومی نفوذی جدی داشتند. بواس می‌خواهد نشان دهد انسان‌شناسی فقط دانش گردآوری رسوم اقوام نیست؛ مقایسهٔ فرهنگ‌ها می‌تواند بدیهی‌ترین باورهای جامعهٔ خودمان را نیز از جایگاه حقیقت پایین بیاورد و دوباره به صورت مسئله درآورد. کتاب با توضیح چیستی انسان‌شناسی آغاز می‌شود و سپس به مسائلی چون نژاد، اختلاط جمعیت‌ها، ملیت و ملی‌گرایی، اصلاح نژادی، جرم، ثبات و تغییر فرهنگ، آموزش و مقایسهٔ تمدن مدرن با جوامعی که در زبان آن دوره «ابتدایی» خوانده می‌شدند می‌رسد. این گستردگی تصادفی نیست. تقریبا در تمام فصل‌ها یک پرسش مشترک حضور دارد: چه مقدار از تفاوت میان انسان‌ها را می‌توان به زیست‌شناسی و وراثت نسبت داد و چه مقدار حاصل تاریخ، محیط اجتماعی، آموزش و فرهنگ است؟ مداخلهٔ اصلی بواس علیه جبرگرایی نژادی شکل می‌گیرد. او با استفاده از داده‌های انسان‌شناسی جسمانی، مطالعات مهاجران، زبان‌شناسی و پژوهش فرهنگی استدلال می‌کند که نمی‌توان تفاوت‌های پیچیدهٔ رفتاری و ذهنی میان گروه‌های انسانی را مستقیما از تفاوت‌های جسمانی نتیجه گرفت. «نژاد»، زبان و فرهنگ الزاما بر یکدیگر منطبق نیستند و تاریخ اختلاط جمعیت‌ها نیز تصور ملت‌ها یا اقوام کاملا خالص را دشوار می‌کند. همین استدلال بعدها یکی از پایه‌های نقد علمی نژادگرایی در انسان‌شناسی آمریکایی شد. فصل مربوط به اصلاح نژادی اهمیت تاریخی ویژه‌ای دارد. در زمانی که کنترل تولیدمثل افراد به نام بهبود جمعیت می‌توانست با زبان علم دفاع شود، بواس نسبت به تبدیل تفاوت اجتماعی به نقص موروثی هشدار می‌دهد. بحث او دربارهٔ جرم نیز از همین منطق پیروی می‌کند: برای توضیح رفتار مجرمانه نمی‌توان بدون بررسی فقر، محیط، تربیت و سازمان اجتماعی مستقیما سراغ وراثت رفت. در فصل آموزش نیز این پرسش مطرح می‌شود که نظام آموزشی تا چه اندازه تفاوت‌های فردی را می‌پذیرد و تا چه اندازه افراد را مطابق یک معیار فرهنگی واحد شکل می‌دهد. قدرت «انسان‌شناسی و زندگی مدرن» در این است که نسبیت فرهنگی را به بی‌تفاوتی اخلاقی تبدیل نمی‌کند. شناخت تفاوت فرهنگ‌ها برای بواس ابزاری است برای شک‌کردن به تعصب، نه دلیلی برای اینکه همهٔ اعمال را به یک اندازه موجه بدانیم. انسان‌شناسی باید نشان دهد بسیاری از چیزهایی که طبیعی یا ضروری تصور می‌کنیم، محصول تاریخ خاص جامعهٔ ما هستند. بااین‌حال، کتاب را نمی‌توان بدون توجه به زمان نگارشش خواند. برخی اصطلاحات و دسته‌بندی‌های نژادی بواس امروز منسوخ‌اند و پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند که حتی مداخلهٔ ضدنژادگرایانهٔ او نیز کاملا از پیش‌فرض‌های انسان‌شناسی قرن نوزدهم رها نشده بود. تمایز میان «تمدن مدرن» و «فرهنگ ابتدایی» نیز دیگر چارچوب قابل‌قبولی برای انسان‌شناسی معاصر نیست. ارزش تاریخی کتاب دقیقا در همین فاصله دیده می‌شود: بواس درون زبان علمی زمانهٔ خودش، بخشی از بنیان‌های همان زبان را مورد تردید قرار می‌دهد. «انسان‌شناسی و زندگی مدرن» در نهایت دفاعی از یک عادت فکری است: پیش از آنکه تفاوتی انسانی را طبیعی، موروثی یا اجتناب‌ناپذیر بدانیم، باید بپرسیم چه مقدار از آن را تاریخ و فرهنگی ساخته‌اند که آن‌قدر به آن عادت کرده‌ایم که دیگر ساختگی‌بودنش را نمی‌بینیم.