کتاب مندله

کمتر پیش می‌آید که یک اثر پژوهشی درباره‌ی هنر و آیین شرقی، همزمان زبان مشترکی با روان‌شناسی مدرن غرب پیدا کند؛ همین ویژگی است که «مندله: نظریه و عمل، با اشاره‌ی خاص به روان‌شناسی جدید زیردانستگی» نوشته‌ی جوزپه توچی را از بسیاری از پژوهش‌های مشابه متمایز می‌کند. توچی که از چهره‌های شناخته‌شده در مطالعات ادیان و فلسفه‌ی هند و تبت بود، این اثر را نخست در سال ۱۹۴۹ به ایتالیایی منتشر کرد و ترجمه‌ی انگلیسی آن در سال ۱۹۶۱ در دسترس خوانندگان قرار گرفت. عنوان فرعی کتاب به‌تنهایی نشان می‌دهد که نویسنده قصد ندارد صرفا یک شرح تاریخی یا هنری از مندله ارائه دهد؛ او می‌خواهد نشان دهد این نماد کهن شرقی چه پیوندی با مفاهیم روان‌شناسی اعماق و ناخودآگاه می‌تواند داشته باشد.
در مرکز این پژوهش، مندله دیگر یک نقش هندسی یا تزئین آیینی ساده نیست، بلکه نوعی نظام نمادین برای بازنمایی هم‌زمان جهان بیرونی و ساختار درونی انسان به‌شمار می‌رود. توچی نشان می‌دهد که چرا شکل‌های دایره‌ای و ساختارهای مرکزگرا در سنت‌های بودایی و هندو چنین جایگاهی یافته‌اند و چگونه این اشکال در مراقبه، آیین و مسیر تحول معنوی به کار گرفته می‌شوند.
یکی از خط‌های اصلی بحث او، ایده‌ی مندله به‌مثابه‌ی وسیله‌ای برای بازپیوستگی است؛ حرکتی نمادین از پراکندگی به‌سوی مرکز و وحدت، که در آن مرکز مندله می‌تواند بازتاب‌دهنده‌ی حقیقتی بنیادین یا وضعیتی کامل‌شده از آگاهی باشد. این موضوع چنان برای نویسنده اهمیت داشته که فصلی مستقل را به آن اختصاص داده است.
بخش قابل‌توجه دیگری از کتاب به بررسی دقیق اجزای نمادین مندله می‌پردازد؛ از مرکز و محور اصلی گرفته تا دایره‌ها، مربع‌ها، جهت‌ها، رنگ‌ها و پیکره‌های ایزدان. توچی این عناصر را نه تزئینات فرعی، بلکه بخش‌هایی از نظامی پیچیده و به‌هم‌پیوسته می‌داند که هم بار کیهانی دارد و هم بار روانی. در همین راستا مفاهیمی چون کارما، مراقبه، مانترا، کندالینی، نیروانا و شخصیت‌های نمادینی مانند بودا و بودیستوه نیز در بحث گنجانده شده‌اند. و درست همین‌جاست که پیوند اثر با روان‌شناسی ناخودآگاه معنا پیدا می‌کند؛ توچی می‌کوشد نشان دهد کهن‌الگوهای نهفته در مندله، بازتابی از لایه‌های ناخودآگاه ذهن انسان‌اند و از این منظر کتاب فراتر از یک پژوهش صرف در تاریخ ادیان می‌رود و به قلمرو مطالعات روان‌شناختی درباره‌ی نمادهای شرقی نیز وارد می‌شود. همچنین توچی از سطح نظری فراتر رفته و به کاربرد عملی و آیینی مندله در مناسک تشرف، مراقبه و سنت‌های تانتریک نیز پرداخته است؛ جایی که مندله همچون فضایی نمادین برای تجربه‌ی دینی عمل می‌کند.
«مندله: نظریه و عمل» پژوهشی است که مرزهای میان هنر، دین و روان‌شناسی را کنار می‌زند و نشان می‌دهد یک نماد واحد چگونه می‌تواند هم‌زمان نقش کیهان‌نگاره، ابزار آیینی و بازتاب ساختار روان انسان را داشته باشد. شایان ذکر است که عنوان اصلی ایتالیایی اثر (psicologia del profondo)، دقیق‌تر به «روان‌شناسی اعماق» ترجمه می‌شود تا صرفا «روان‌شناسی ناخودآگاه»؛ نکته‌ای ظریف که بار معنایی دقیق‌تری از نگاه توچی به دست می‌دهد.