کتاب سرگذشت مرد خسیس

«سرگذشت مرد خسیس» با شکایت مردی آغاز می‌شود که خیال می‌کند زمانه خراب شده است، چون دیگر نمی‌توان مثل گذشته با جنگ و غارت زندگی کرد. حیدر بیگ، جوانی از طبقهٔ بیگ‌ها، زیر درخت بلوط نشسته و از روزگاری یاد می‌کند که مردان با چپاول کاروان و شرکت در جنگ ثروت به دست می‌آوردند. اکنون از او می‌خواهند کشاورزی یا تجارت کند و این کارها را در شأن خود نمی‌بیند. فتحعلی آخوندزاده از همین صحنهٔ کمیک، تضادی را وارد نمایشنامه می‌کند که از خساست یک شخصیت فراتر می‌رود: جامعه‌ای قدیمی در حال از دست‌دادن شیوهٔ معیشت خود است، اما جامعهٔ تازه‌ای که جایش را می‌گیرد نیز گرفتار طمع، قاچاق، نابرابری و مناسباتی ناسالم است. نمایشنامه در اصل در ۱۸۵۲ به ترکی آذربایجانی نوشته شد و با نام «حاجی قره» نیز شناخته می‌شود. آخوندزاده آن را در مجموعهٔ کمدی‌هایی نوشت که جایگاهی بنیادی در پیدایش نمایشنامه‌نویسی جدید در قفقاز و ورود شکل‌های جدید درام به ادبیات فارسی دارند. میرزا جعفر قراچه‌داغی، به درخواست خود آخوندزاده و با واسطهٔ جلال‌الدین میرزا، این نمایشنامه‌ها را به فارسی برگرداند. ترجمهٔ کامل مجموعه در ۱۲۹۱ قمری/۱۸۷۴ با عنوان «تمثیلات» در تهران منتشر شد. نسخهٔ نشر دیدآور، با اهتمام فرید مرادی و ثمین بزرگمند، همین ترجمهٔ تاریخی قراچه‌داغی را در دسترس خوانندهٔ امروز قرار می‌دهد. حیدر بیگ می‌خواهد با صونا خانم ازدواج کند، اما پول برگزاری مراسم مطابق رسوم محل را ندارد. حیثیت طبقاتی‌اش اجازه نمی‌دهد نامزدش را بی‌سروصدا بردارد و ببرد، و در عین حال حاضر نیست برای تأمین معاش به کاری معمولی تن دهد. راهی که او و دوستانش پیدا می‌کنند، ورود به تجارت قاچاق است: گرفتن سرمایه از حاجی قره و آوردن کالای فرنگی از تبریز. اینجاست که مرد خسیس عنوان نمایشنامه وارد مرکز ماجرا می‌شود. حاجی قره فقط بخیل نیست. خساست او با حرص سودآوری پیوند خورده است؛ وقتی امکان کسب منفعت زیاد پیش می‌آید، همان مردی که حاضر نیست به‌آسانی پولی از دست بدهد، آماده می‌شود سرمایه‌اش را در سفری پرخطر وارد کند. آخوندزاده شخصیت را به تیپ سادهٔ «خسیس مضحک» محدود نمی‌کند. حاجی قره نمایندهٔ شکلی از اقتصاد نوظهور تجاری نیز هست؛ اقتصادی که در برابر اشرافیت جنگجوی حیدر بیگ قرار می‌گیرد، اما الزاما عقلانی‌تر یا اخلاقی‌تر از آن نیست. یکی پول را می‌پرستد و دیگری شأن موروثی خود را؛ هر دو در جهانی زندگی می‌کنند که ارزش‌های قدیمی و مناسبات جدید هنوز به تعادلی نرسیده‌اند. از این جهت، شباهت فضای کمدی‌های آخوندزاده با سنت مولیر قابل انکار نیست، اما «سرگذشت مرد خسیس» اقتباسی از «خسیس» مولیر نیست. شخصیت‌ها، موقعیت اجتماعی، مسئلهٔ قاچاق، روابط طبقاتی و جغرافیای نمایش از محیط قفقاز و آذربایجان قرن نوزدهم بیرون آمده‌اند. آخوندزاده از ساختار کمدی اروپایی برای دیدن جامعهٔ پیرامون خودش استفاده می‌کند: رسم پرهزینهٔ ازدواج، غرور بیگ‌ها، سوداگران، مأموران حکومتی، مرز، تجارت غیرقانونی و شکل تازهٔ اقتدار اداری همگی وارد صحنه می‌شوند. زبان ترجمهٔ قراچه‌داغی نیز بخشی از ارزش کتاب است. این ترجمه به دوره‌ای تعلق دارد که فارسی هنوز زبان تثبیت‌شده‌ای برای نمایشنامهٔ جدید نداشت. گفت‌وگوها نسبت به نثر رسمی آن زمان زنده، مستقیم و نزدیک به زبان گفتاری‌اند و همین خصوصیت بعدها در شکل‌گیری نثر نمایشی فارسی اهمیت پیدا کرد. البته خوانندهٔ امروز با واژگان، املا و ساخت‌هایی روبه‌رو می‌شود که گاه کهنه یا ناآشنا به نظر می‌رسند؛ اما یکدست‌کردن کامل این زبان، بخشی از ارزش تاریخی متن را از میان می‌برد. قدرت کمدی آخوندزاده در این است که به یک قربانی مشخص برای خنده بسنده نمی‌کند. حاجی قره خسیس و طمعکار است، اما حیدر بیگ نیز با افتخار از گذشته‌ای سخن می‌گوید که در آن غارت شیوه‌ای مشروع برای زندگی بوده است. رسم اجتماعی ازدواج، خانواده، تجارت و دستگاه حکومت نیز هر کدام سهمی در بن‌بست شخصیت‌ها دارند. خنده از برخورد دو جهان بیرون می‌آید؛ جهانی که دیگر نمی‌تواند دوام بیاورد و جهانی تازه که هنوز دلیلی برای ستایش‌شدن به دست نداده است.