کتاب پرندگان

«پرندگان» یکی از خیال‌انگیزترین و در عین حال سیاسی‌ترین کمدی‌های آریستوفانیس است؛ نمایشی که از خستگی دو شهروند از آتن آغاز می‌شود و خیلی زود رویای فرار از سیاست را به پرسشی درباره‌ی خود قدرت تبدیل می‌کند. این کمدی در ۴۱۴ پیش از میلاد، در میانه‌ی جنگ پلوپونزی و زمانی که لشکرکشی بزرگ آتن به سیسیل جریان داشت، در جشن دیونوسیا به صحنه رفت. بااین‌حال، پژوهشگران درباره‌ی اینکه نمایش را باید تمثیلی مستقیم از سیاست روز آتن دانست اختلاف دارند. اهمیت «پرندگان» دقیقا در این است که بدون نیاز به چنین تطبیق مستقیمی، میل انسان به ساختن جامعه‌ای بهتر و خطرهای نهفته در همین آرزو را به بازی می‌گیرد. دو آتنی، پیستتایروس و اوئلپیدس، از دعواها، دادگاه‌ها و گرفتاری‌های زندگی شهری خسته شده‌اند. آن‌ها آتن را ترک می‌کنند تا جایی آرام‌تر برای زندگی پیدا کنند و در جست‌وجوی خود به قلمرو پرندگان می‌رسند. آنچه ابتدا آرزوی ساده‌ی دورشدن از شهر است، با پیشنهاد پیستتایروس شکل دیگری پیدا می‌کند: چرا پرندگان خود شهری میان زمین و آسمان نسازند؟ موقعیت جغرافیایی آن‌ها امتیازی استثنایی دارد؛ میان انسان‌ها و خدایان قرار گرفته‌اند و می‌توانند مسیر ارتباط دو جهان را کنترل کنند. از همین خیال نامعقول، شهری در آسمان پدید می‌آید که مشهورترین نام آن در ترجمه‌های انگلیسی «Cloudcuckooland» است؛ نامی که بعدها خود وارد زبان عمومی شد و به رویاهای آرمان‌شهری غیرواقع‌بینانه اشاره کرد. ساختار «پرندگان» نمونه‌ای درخشان از آزادی «کمدی کهن» آتن است. انسان و حیوان با هم سخن می‌گویند، گروه همسرایان پرندگان نقش اساسی دارد، اسطوره‌های یونانی وارونه می‌شوند و شخصیت‌های واقعی یا تیپ‌های اجتماعی زمانه‌ی آریستوفانیس هدف شوخی قرار می‌گیرند. منطق نمایش عمدا اجازه می‌دهد ناممکن‌ترین پیشنهادها برای مدتی کاملا عملی به نظر برسند. همین آزادی تخیل است که به آریستوفانیس امکان می‌دهد سیاست را از فاصله‌ای تازه نشان دهد. اما جذاب‌ترین حرکت نمایش در تغییر ماهیت رویاست. دو مرد از جامعه‌ی انسانی گریخته‌اند تا از قدرت، قانون و مزاحمت دیگران دور شوند، ولی ساختن جامعه‌ی تازه خیلی زود به قانون‌گذاری، مرزبندی، کنترل رفت‌وآمد و تنظیم رابطه با دیگران نیاز پیدا می‌کند. آرمان‌شهر نمی‌تواند برای همیشه فقط محل رهایی باقی بماند؛ باید اداره شود. پیستتایروس نیز به‌تدریج از یک مهاجر خسته به سیاستمداری بسیار توانمند تبدیل می‌شود. همین تحول باعث شده است منتقدان درباره‌ی نسبت میان نبوغ سیاسی و میل به سلطه در نمایش بحث کنند. «پرندگان» را گاه مستقیما نقد جاه‌طلبی امپراتوری آتن و لشکرکشی سیسیل دانسته‌اند، اما چنین خوانشی قطعی نیست. پژوهش‌های جدیدتر معمولا محتاط‌ترند: نمایش به فضای سیاسی زمان خود واکنش نشان می‌دهد، ولی به یک رمزنامه‌ی ساده برای رویدادهای مشخص فروکاستنی نیست. آریستوفانیس بیش از آنکه نسخه‌ای سیاسی تجویز کند، سازوکار میل به عظمت را به نمایش می‌گذارد. قدرت «پرندگان» نیز در همین ابهام باقی مانده است. نمایش با آرزویی قابل‌فهم آغاز می‌شود: پیدا کردن جایی که مشکلات شهر قبلی در آن وجود نداشته باشد. اما پرسش آرام‌آرام عوض می‌شود. اگر برای فرار از قدرت، جهانی تازه بسازیم، چه تضمینی وجود دارد که نخستین کاری که در آن جهان می‌کنیم ساختن شکل تازه‌ای از همان قدرت نباشد؟