کتاب الحکمة الاشراقیه جلد 5

جلد پنجم از مجموعه ارزشمند «الحکمه‌ی الاشراقیه»، به بخش منطق از کتاب مفصل و گرانسنگ المشارع و المطارحات اثر شهاب‌الدین یحیی سهروردی اختصاص دارد. این اثر که به زبان عربی نگاشته شده و اکنون با تصحیح و تحقیقی علمی در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است، جامع‌ترین و گسترده‌ترین نگاشته شیخ اشراق در دانش منطق به شمار می‌رود. این کتاب در حقیقت یک دوره کامل و بسیار عالی از منطق استدلالی را ارائه می‌دهد که از نظر غنا و عمق، هم‌تراز با آثار بی‌بدیل و ماندگار بزرگانی چون ابن‌سینا، خواجه نصیرالدین طوسی و فخر رازی است. اگرچه شاکله و بنیان اصلی این اثر بر پایه‌های مکتب مشاء استوار است و سهروردی نخواسته تا به یکباره از سنت فلسفی مشائیان فاصله بگیرد، اما با دقت در واژگان انتخابی و دیدگاه‌های او، به‌خوبی می‌توان جوانه‌های تفکر اشراقی را در لابه‌لای سطور آن مشاهده کرد. همین نگاه‌های تازه در مباحثی نظیر تعاریف، قضایا، تمثیل، قیاس و دلالت‌شناسی است که منطق سهروردی را از منطق ابن‌سینا متمایز ساخته و زمینه‌ساز طرح مباحث عمیق‌تر در شاهکار او یعنی «حکمت اشراق» می‌شود.
سهروردی این اثر را با هدفی کاملا روشن و آموزشی برای پژوهندگان حکمت استدلالی یا همان علوم بحثی به رشته تحریر درآورده است. وی تأکید می‌کند که اگر کسی نتواند با مطالعه «المشارع و المطارحات» در منطق و استدلال به مهارت و چیرگی دست یابد، هرگز نخواهد توانست از اقیانوس عمیق «حکمت اشراق» بهره‌ای ببرد. با نگاهی به سیر تطور اندیشه سهروردی، این کتاب آخرین حلقه از آثار دوره مشائی آمیخته با اشراق اوست؛ گویی او از پل ارتباطی آثار پیشین خود به‌سلامت عبور کرده و به دروازه‌های نهایی حکمت ناب اشراقی رسیده است. سهروردی برای جویندگان دانش، یک سیر مطالعاتی بسیار دقیق را ترسیم کرده است؛ بدین گونه که دانشجو باید ابتدا کتاب‌های «اللمحات» و «التلویحات» را به‌خوبی بیاموزد، سپس به مطالعه و تعمق در «المشارع و المطارحات» بپردازد و تنها پس از تسلط بر این پایه‌های بحثی است که شایستگی ورود به ساحت «حکمت اشراق» را پیدا می‌کند. این کتاب نسبت به آثار پیشین او، نه‌تنها مفصل‌تر است و می‌تواند نقش شرحی جامع بر آن‌ها را ایفا کند، بلکه در آن سهروردی شجاعانه به نقد آثار مشائیان، به‌ویژه ارسطو، می‌پردازد و جالب آنکه این نقدها را هوشمندانه در همان چارچوب قواعد منطقی پیش می‌برد تا استحکام استدلال‌هایش را به رخ بکشد.
از منظر ساختاری، سهروردی این کتاب را در نه بخش اصلی با عنوان «مشْرع» تدوین کرده و در نام‌گذاری مباحث فرعی از واژگانی مبتکرانه و متناسب با فضای بحث مانند «ضابط، تعقیب، بحث و مباحثه» بهره برده است. مشرع اول با عنوان «ایساغوجی» در سیزده فصل تنظیم شده و به عنوان دروازه ورود به منطق، مباحثی چون دلالت الفاظ، مفاهیم کلی و جزئی و اقسام آن‌ها را با دقتی بسیار بیشتر از کتاب‌های قبلی بررسی می‌کند. مشرع دوم نیز در ده فصل به موضوع «اقوال شارحه» یا همان تعاریف می‌پردازد و با استناد به آرای پیشینیان، مفهوم حد و کیفیت اصطلاحات را تبیین می‌کند. در نهایت، این اثر نه‌تنها نشان‌دهنده چیرگی بی‌نظیر سهروردی بر منطق سنتی است، بلکه روایتگر تلاش جسورانه و خردمندانه او برای گذار از استدلال صرف به سوی روشنایی و شهود در نظام فلسفی اشراق است.