کتاب بازآفرینی تعادل جامعه

وقتی کتاب «بازآفرینی تعادل جامعه» نوشته هنری مینتزبرگ را ورق می‌زنید، با اثری روبه‌رو می‌شوید که فرسنگ‌ها با کتاب‌های مدیریت سنتی و جزوه‌های بازاریابی فاصله دارد. مینتزبرگ که او را بیشتر به عنوان نظریه‌پرداز ساختارهای سازمانی می‌شناسیم، در این کتاب ردای یک مصلح اجتماعی را به تن کرده است تا یک خطای تاریخی و استراتژیک را برملا کند. او با نقد تفکر دوقطبی سنتی که همیشه جامعه را در یک بازی پاندولی میان چپ (دولت) و راست (بازار) اسیر می‌داند، مدل سه‌گانه‌ای را پیشنهاد می‌کند که برای پایداری و سلامت تمدن امروز حیاتی است. استدلال محوری او بر این فرض استوار است که پیروزی سرمایه‌داری بر کمونیسم پس از سقوط دیوار برلین در سال ۱۹۸۹، یک سوءتفاهم بزرگ تاریخی بود؛ چرا که در واقع این «تعادل» بود که بر «عدم تعادل» پیروز شد، اما دنیای غرب این واقعه را مجوزی برای تاخت‌وتاز بی‌قیدوشرط بخش خصوصی تلقی کرد. این زیاده‌روی اقتصادی، جامعه‌ی مدرن را به سمت یک نوع شرکت‌سالاری افراطی سوق داده که در آن انسان‌ها تا حد «منابع انسانی» تقلیل یافته‌اند و خدمات پایه‌ای مانند آموزش و بهداشت، به مسلخ سودآوری رفته‌اند.
نوآوری مفهومی این کتاب در معرفی و بسط ایده‌ی «بخش تکثرگرا» (Plural Sector) نهفته است؛ اصطلاحی که نویسنده هوشمندانه آن را جایگزین مفاهیم رایج و تقلیل‌یافته‌ای نظیر جامعه‌ی مدنی یا سازمان‌های مردم‌نهاد می‌کند. مینتزبرگ معتقد است که بخش تکثرگرا صرفا جمعی از انجمن‌های داوطلبانه یا خیریه‌های منفعل برای تزریق مسکّن به دردهای اجتماعی نیست، بلکه این بخش حاوی نهادهای بزرگ و اثرگذار اقتصادی مثل تعاونی‌های مسکن، بانک‌های اشتراکی، اتحادیه‌های کارگری، و دانشگاه‌های غیرخصوصی است که هویت کارکردی مستقلی دارند. تفاوت کلیدی این بخش با مفهوم کلاسیک جامعه‌ی مدنی در قدرت ساختاری و کنشگری فعال آن است؛ جایی که ساختار مالکیت نه در دست دولت است و نه در اختیار سرمایه‌داران بورس، بلکه متعلق به خود اعضا و جامعه ی محلی است. مینتزبرگ برای تبیین این پویایی، فرمول سه دسته‌ای جذابی ارائه می‌دهد: بخش دولتی بر مدار کنترل و قانون می‌چرخد، بخش خصوصی با اهرم رقابت و سود حرکت می‌کند، و بخش تکثرگرا بر پایه‌ی همکاری و تعهد متقابل شکل می‌گیرد. نام‌گذاری این بخش به عنوان تکثرگرا دقیقا به همین دلیل است که برخلاف ساختار صلب دولتی یا الگوی یکنواخت بازار، از هزاران ایده و ساختار متنوع محلی تغذیه می‌کند و همین تنوع، برگ برنده ی آن در برابر بحران‌های کلان است.
مینتزبرگ در کتاب «بازآفرینی تعادل جامعه» با نقد ادبیات رایج مدیریتی که شیفته‌ی واژه‌ی «رهبری فردی» (Leadership) است، مفهوم عمیق‌تر «جامعه‌محوری» (Communityship) را وسط می‌کشد؛ یعنی فضایی که در آن افراد خود را نه به عنوان یک مشتری مصلحت‌اندیش در بازار و نه صرفا یک رأی‌دهنده‌ی منفعل در صندوق‌های دولتی، بلکه به عنوان عضو مسئولیت‌پذیر یک کل منسجم می‌بینند. تغییر واقعی از نظر او یک فرآیند مکانیکی از بالا به پایین نیست، بلکه جریانی ارگانیک است که از دل ابتکارات محلی، تعاونی‌های خرد و بیداری آگاهی عمومی سرچشمه می‌گیرد تا وزنه ی قدرت را از چنگال شرکت‌های بزرگ خارج کند.