کتاب بینش اسطوره‌ای حافظ

«بینش اسطوره‌ای حافظ» نوشته عباس مخبر مجموعه‌ای از درس‌گفتارهای او درباره حافظ است که از زاویه‌ای متفاوت با شرح‌های عرفانی، تاریخی و زبان‌شناختی متعارف به دیوان نزدیک می‌شود. پرسش آغازین مخبر همان پرسش قدیمی اما همچنان دشوار «چرا حافظ؟» است: چرا در میان شاعران بزرگ فارسی، حافظ چنین حضور مداومی در حافظه و زندگی ایرانیان پیدا کرده و شعر او هم‌زمان برای عارف، منتقد اجتماعی، عاشق، شکاک و خواننده عادی قابل تصاحب است؟ پاسخ پیشنهادی مخبر به مفهوم «بینش اسطوره‌ای» گره می‌خورد. مخبر حافظ را در انتهای زنجیره‌ای از چهار شاعر بزرگ می‌گذارد: فردوسی، خیام، مولانا و سعدی. به تعبیر او، حافظ نوعی برآیند این چهار جریان است. از فردوسی پیوند با حافظه تاریخی و فرهنگ دیرسال ایران را می‌گیرد؛ از خیام حیرت و پرسش در برابر هستی؛ از مولانا عشق عرفانی و درون‌کاوی؛ و از سعدی توجه به زندگی این‌جهانی و لذت‌های آن. این صورت‌بندی قرار نیست تأثیر مستقیم هر شاعر بر حافظ را اثبات کند. بیشتر الگویی برای فهم چندصدایی بودن جهان حافظ است؛ جهانی که در آن شک و ایمان، لذت و زهد، ایران پیش از اسلام و فرهنگ اسلامی، عرفان و تجربه روزمره بدون آنکه کاملا در یک نظام بسته حل شوند، کنار هم قرار می‌گیرند. «اسطوره» نیز نزد مخبر صرفا به معنای حضور نام جمشید، سیاوش یا دیگر شخصیت‌های کهن در شعر نیست. او در آثار و گفت‌وگوهای پیشینش درباره اسطوره بارها تأکید کرده که اسطوره پدیده‌ای مرده و متعلق به دوران پیشاعقلانی بشر نیست؛ الگوهای اسطوره‌ای در زبان، هنر، سیاست و تصور انسان معاصر از خودش ادامه پیدا می‌کنند. از این منظر، خواندن اسطوره‌ای حافظ یعنی پرسیدن از ساختارهای عمیق‌تری که تصاویر و تقابل‌های شعر او را قابل فهم می‌کنند: جام جهان‌بین، پیر مغان، خرابات، فرشته و آدم، رند و زاهد، مرگ و جاودانگی، عشق و آفرینش. این عناصر ممکن است در شعر حافظ از منابع اسلامی، ایرانی، عرفانی و ادبی متفاوت آمده باشند، اما شاعر آنها را در شبکه معنایی تازه‌ای قرار می‌دهد. همین جاست که مفهوم حافظه فرهنگی در پس استدلال کتاب اهمیت پیدا می‌کند. شعر حافظ برای مخبر فقط واکنش شاعری در قرن هشتم به سیاست و دین زمانه‌اش نیست؛ لایه‌هایی از تجربه تاریخی بسیار طولانی‌تر فرهنگ ایرانی نیز در آن رسوب کرده است. چنین برداشتی توضیح می‌دهد چرا «جام جم» در شعر حافظ می‌تواند هم شیئی متعلق به افسانه‌های شاهان ایرانی باشد و هم استعاره‌ای از معرفت درونی؛ یا چرا «پیر مغان» به‌آسانی در یک تعریف تاریخی واحد جا نمی‌گیرد. اسطوره در شعر بزرگ معمولا همان چیزی نیست که در روایت اولیه بوده است. شاعر آن را جابه‌جا می‌کند، از نو معنا می‌دهد و در کنار عناصر متعلق به سنت‌های دیگر قرار می‌دهد. کتاب از این جهت ادامه طبیعی مسیر فکری عباس مخبر است. او سال‌ها در حوزه اسطوره‌شناسی کار کرده، «مبانی اسطوره‌شناسی»، «اساطیر ایران»، «اساطیر خاورمیانه» و «قهرمان در تاریخ و اسطوره» را نوشته و آثاری درباره اساطیر ملل مختلف ترجمه کرده است. بنابراین مواجهه او با حافظ از دل حافظ‌پژوهی تخصصی به معنای کلاسیک آن آغاز نمی‌شود؛ از دل اسطوره‌شناسی و توجه به حافظه فرهنگی می‌آید. همین تفاوت، کتاب را در میان آثار پرشمار درباره حافظ صاحب زاویه‌ای مشخص می‌کند. این زاویه البته خطر خودش را هم دارد. هر نماد شاعرانه‌ای را نمی‌توان بازمانده مستقیم یک اسطوره باستانی دانست. میان ایران پیش از اسلام و حافظ قرن هشتم چندین قرن دگرگونی دینی، ادبی و زبانی قرار دارد و بسیاری از تصاویر دیوان از قرآن، حدیث، شعر عربی، تصوف و سنت غزل فارسی نیز تغذیه شده‌اند. اگر مفهوم «حافظه اسطوره‌ای» بیش از اندازه گسترش یابد، امکان دارد به کلیدی تبدیل شود که تقریبا هر بیت را باز می‌کند و در نتیجه قدرت توضیحی خود را از دست بدهد. ارزش خوانش مخبر زمانی بیشتر است که این مسیر را یکی از لایه‌های حافظ بداند، نه راز یگانه او. شاید حافظ دقیقا به این دلیل در برابر تفسیر نهایی مقاومت می‌کند. هر بار که تصور می‌کنیم رند، جام، پیر یا خرابات را کاملا فهمیده‌ایم، معنای دیگری از پشت همان واژه بیرون می‌آید. «بینش اسطوره‌ای حافظ» پیشنهاد می‌کند بخشی از این ماندگاری را در حافظه‌ای جست‌وجو کنیم که بسیار پیش از تولد شاعر آغاز شده بود؛ حافظه‌ای که حافظ آن را به ارث برد، اما همان‌طور که تحویل گرفته بود پس نداد.