کتاب حافظه ی شکسپیر

داستان کوتاه «حافظۀ شکسپیر» از واپسین آثار داستانی خورخه لوئیس بورخس است که در سال ۱۹۸۳ منتشر شد و نمونه‌ای خالص از جهان فکری متأخر او به شمار می‌آید؛ جهانی که در آن مرز میان ادبیات، متافیزیک و هویت انسانی به‌طرزی رادیکال فرو می‌ریزد. این داستان، با زبانی ساده و ساختاری فشرده، یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های بورخسی را پی می‌گیرد: آیا انسان چیزی جز خاطراتش است؟ راوی داستان، هرمان سورگل، شکسپیرشناس آلمانی و پژوهشگری عمر‌باخته در آثار ویلیام شکسپیر است. او در جریان یک کنفرانس علمی با مردی به نام دانیل تورپ آشنا می‌شود که پیشنهادی شگفت‌انگیز مطرح می‌کند: انتقال «خاطره‌ی واقعی شکسپیر»؛ نه تفسیر آثار او، نه دانش تاریخی، بلکه خود خاطرات زیسته‌ی شکسپیر از کودکی تا مرگ. این انتقال تنها با پذیرش لفظی انجام می‌شود و در لحظه‌ی واگذاری، دهنده برای همیشه آن خاطره را از دست می‌دهد. سورگل، با وسوسه‌ای که حاصل یک عمر پژوهش است، این هدیه را می‌پذیرد. در آغاز، خاطره به‌صورت حضوری نامحسوس و پراکنده ظاهر می‌شود: ملودی‌هایی بیگانه، رویاهایی ناآشنا، تصاویر و حس‌هایی که به زندگی سورگل تعلق ندارند. اما به‌تدریج، این خاطره گسترش می‌یابد و به لایه‌های عمیق‌تر ذهن او نفوذ می‌کند. سورگل به درکی شهودی از جهان درونی شکسپیر می‌رسد؛ از زبان، زمان، صداها و عواطفی که هیچ متن یا پژوهشی قادر به انتقال آن نبوده است. با این حال، همین نزدیکی مطلق، بهای سنگینی دارد: خاطرات شکسپیر شروع به بلعیدن خاطرات شخصی سورگل می‌کنند. زبان روزمره، اشیای عادی و زندگی معاصر برای او غریب می‌شوند و هویت فردی‌اش به‌تدریج رنگ می‌بازد. در این نقطه، داستان از رویای دانایی مطلق به کابوس محو شدن «خود» بدل می‌شود. سورگل درمی‌یابد که داشتن خاطره‌ی شکسپیر نه او را به شکسپیر تبدیل کرده و نه حتی به هنرمندی بزرگ‌تر؛ بلکه تنها او را به ظرفی ناپایدار برای زیستن زندگی دیگری بدل کرده است. با این آگاهی، تصمیم می‌گیرد خاطره را به فردی ناشناس منتقل کند؛ انتخابی تصادفی که نشان می‌دهد این «دانش مطلق» نه موهبتی است که باید نگه داشت، بلکه باری است که باید رها کرد. در سطح مفهومی، «حافظه شکسپیر» تأملی عمیق درباره‌ی نسبت حافظه و هویت است. بورخس نشان می‌دهد که خاطره، اگرچه بنیان هویت است، اما انباشته‌کردن خاطرات دیگری لزوما به غنا نمی‌انجامد؛ بلکه می‌تواند به فروپاشی «خود» بینجامد. داستان همچنین اسطوره‌ی نبوغ را به چالش می‌کشد: نبوغ هنری نه در مالکیت تجربه، بلکه در نحوه‌ی زیستن، انتخاب و آفرینش نهفته است. دانستن اینکه شکسپیر چه دیده و چه حس کرده، به‌تنهایی کسی را شکسپیر نمی‌کند. در نهایت، «حافظه شکسپیر» یکی از شفاف‌ترین و در عین حال تلخ‌ترین پاسخ‌های بورخس به وسوسه‌ی شناخت مطلق است. داستان نشان می‌دهد که مرز میان فهم و تصاحب، مرزی خطرناک است و انسان برای آنکه «خود» بماند، ناگزیر باید ندانستن، فاصله و محدودیت را بپذیرد. این اثر کوتاه، نه فقط داستانی درباره‌ی شکسپیر، بلکه مراقبه‌ای فلسفی درباره‌ی امکان و ناممکنی زیستن در ذهن دیگری است.