کتاب تدفین مادربزرگ

پیش از آنکه «صد سال تنهایی» ماکوندو را به یکی از مشهورترین مکان‌های خیالی ادبیات جهان تبدیل کند، گابریل گارسیا مارکز سال‌ها در حال ساختن جغرافیا، حافظه و لحن این جهان بود. «تدفین مادربزرگ»، ترجمه‌ی فارسی مجموعه‌ی Los funerales de la Mamá Grande، یکی از مهم‌ترین ایستگاه‌های این مسیر است. کتاب نخستین‌بار در ۱۹۶۲ منتشر شد و هفت داستان کوتاه و داستان بلندتری را که عنوان مجموعه از آن گرفته شده در کنار هم قرار می‌دهد. اینجا بسیاری از عناصر جهان بعدی مارکز حاضرند، اما هنوز در حال یافتن نسبت دقیق خود با یکدیگرند: روستای گرم و فرسوده، سیاست محلی، فقر، دین، خشونت، شایعه، طنز و رخدادهایی که مرز میان طبیعی و ناممکن را آرام‌آرام از میان می‌برند. داستان‌ها از نظر پیرنگ مستقل‌اند، اما شخصیت‌ها، مکان‌ها و نشانه‌هایی میان آنها رفت‌وآمد می‌کنند و نوعی حافظه‌ی مشترک می‌سازند. در «سه‌شنبه‌ی خواب‌آلود»، «روزی از این روزها»، «در این شهر دزدی نیست»، «بعدازظهر شگفت‌انگیز بالتازار»، «بیوه‌ی مونتیل»، «روزی پس از شنبه» و دیگر قطعات مجموعه، مارکز بیشتر به زندگی آدم‌های عادی نزدیک می‌شود: فقرا، صنعتگران، زنان، صاحبان قدرت و کسانی که در حاشیه‌ی دستگاه اجتماعی گرفتار شده‌اند. حادثه‌ها اغلب کوچک‌اند، اما همین امور ظاهرا محدود، روابط طبقاتی و سازوکار قدرت را آشکار می‌کنند. لحن مجموعه اهمیت ویژه‌ای دارد. مارکز فقر و خشونت را با رئالیسمی خشک روایت نمی‌کند، اما هنوز هم در همه‌ی صفحات به شدت اغراق‌آمیز «صد سال تنهایی» نرسیده است. امر خارق‌العاده آرام و بی‌مقدمه وارد زندگی روزمره می‌شود و شخصیت‌ها نیز معمولا با آن همان‌قدر طبیعی برخورد می‌کنند که با گرما، بدهی یا مرگ. همین خونسردی روایی یکی از پایه‌های سبکی است که بعدها با عنوان رئالیسم جادویی به شهرت رسید، هرچند تقلیل این داستان‌ها به این برچسب بخشی از ظرافت آنها را پنهان می‌کند. این ویژگی در داستان عنوانی به شکلی گسترده‌تر و طنزآمیزتر ظاهر می‌شود. «مادربزرگ» زنی صاحب قدرت و ثروت است که اقتدارش از حدود خانواده و ملک شخصی فراتر رفته و به ساختار سیاسی و اجتماعی منطقه پیوند خورده است. مارکز مراسم مرگ و تدفین او را به نمایش عظیمی از قدرت، تشریفات و اسطوره‌سازی بدل می‌کند. اغراق آگاهانه‌ی روایت، حضور شخصیت‌های دینی و سیاسی و تبدیل مرگ یک فرد به واقعه‌ای تقریبا ملی، طنزی می‌سازد که هم به فرهنگ اقتدارگرایی و هم به میل جامعه برای اسطوره‌ساختن از صاحبان قدرت می‌تازد. مزیت «تدفین مادربزرگ» برای خواننده‌ای که آثار مشهورتر مارکز را می‌شناسد، دیدن نویسنده در مرحله‌ی شکل‌گیری جهان داستانی اوست. برخی داستان‌ها از حیث پیچیدگی شخصیت یا انسجام نمادین به اوج‌های بعدی کار مارکز نمی‌رسند و پیوند میان آنها نیز آن‌قدر کامل نیست که مجموعه را به رمانی پنهان تبدیل کند. اما همین ناهمگونی تاریخی ارزش دارد: می‌توان دید چگونه طنز سیاسی، واقع‌گرایی اجتماعی و عنصر جادویی کم‌کم در یک زبان واحد به هم نزدیک می‌شوند. ترجمه‌ی قاسم صنعوی از این اثر نخستین‌بار پیش از انتشار آن توسط کتاب پارسه در ایران منتشر شده بود و نسخه‌ی پارسه با بازنگری مترجم عرضه شده است. «تدفین مادربزرگ» را می‌توان نه حاشیه‌ای بر «صد سال تنهایی»، بلکه آزمایشگاهی دانست که در آن بسیاری از امکان‌های جهان بعدی مارکز برای نخستین‌بار کنار هم قرار گرفته‌اند؛ ماکوندو هنوز به افسانه تبدیل نشده، اما افسانه از لابه‌لای زندگی روزمره سر برآورده است.