کتاب الفبای شرارت

«الفبای شرارت» ترجمهٔ رمان عربی «قاف قاتل، سین سعید» نوشتهٔ عبدالله البصیص، نویسندهٔ کویتی، است؛ رمانی که در ظاهر با الگوی داستان جنایی آغاز می‌شود، اما خیلی زود از پرسش «قاتل کیست؟» عبور می‌کند و به مسئله‌ای پیچیده‌تر دربارهٔ حقیقت، حافظه و گذشته‌ای می‌رسد که یک جامعه ترجیح داده است پشت سر بگذارد. خود البصیص نیز تأکید کرده که قصدش نوشتن رمانی پلیسی به معنای متعارف نبوده است. جنایت و تحقیق برای او سازوکاری هستند تا لایه‌های پنهان زندگی شخصیت‌ها و حافظهٔ کویت پس از جنگ آشکار شوند. در مرکز روایت، ماجد، مأموری است که زندگی روزمره‌اش گرفتار یکنواختی شده است. پروندهٔ قدیمی قتل مردی به نام سعید جونکر فرصتی به او می‌دهد تا تحقیقی را که سال‌ها پیش بسته شده بود دوباره باز کند. این تصمیم او را به دههٔ ۱۹۹۰ و سال‌های پس از اشغال و آزادسازی کویت بازمی‌گرداند؛ دوره‌ای که خاطرهٔ جنگ هنوز در مناسبات خانوادگی، دوستی‌ها، ترس‌ها و خشونت‌های روزمره حضور دارد. آنچه ابتدا پرونده‌ای جنایی به نظر می‌رسد، به تدریج به حفاری در گذشتهٔ گروهی از آدم‌ها تبدیل می‌شود؛ گذشته‌ای که هرکس بخشی از آن را به شکلی متفاوت به یاد می‌آورد. ساختار زمانی رمان بر رفت‌وآمد میان گذشته و زمان حال استوار است. البصیص اطلاعات را یکجا در اختیار خواننده نمی‌گذارد و روایت را از مسیر صداها، خاطرات و اسناد مختلف پیش می‌برد. این جابه‌جایی مداوم فقط وسیله‌ای برای تعلیق نیست؛ مفهوم حقیقت را نیز مسئله‌دار می‌کند. آیا گذشته همان چیزی است که اتفاق افتاده، یا چیزی است که بعدتر توانسته‌ایم از آن به یاد آوریم؟ و اگر دانستن حقیقت زندگی انسان‌هایی را که سال‌ها با روایت دیگری زیسته‌اند به هم بریزد، آیا حقیقت همچنان ارزشی بی‌قیدوشرط دارد؟ یکی از لایه‌های مهم رمان به نوجوانی و مردانگی مربوط می‌شود. شخصیت‌های جوان در فضای پس از جنگ با دوستی، رقابت، خشونت، میل به اثبات قدرت و نیاز به پذیرفته‌شدن در گروه مواجه‌اند. البصیص نشان می‌دهد چگونه رفتارهایی که در ابتدا بازی یا شیطنت نوجوانانه به نظر می‌رسند می‌توانند در محیطی آکنده از خاطرهٔ خشونت معنای دیگری پیدا کنند. جنگ در این روایت همیشه مستقیما در صحنه حضور ندارد؛ گاهی اثرش در زبان، ترس‌ها و شیوهٔ مواجههٔ آدم‌ها با یکدیگر باقی مانده است. از نظر سبکی، البصیص به «مشهدیت» اهمیت زیادی می‌دهد. صحنه‌ها اغلب با جزئیات دیداری ساخته می‌شوند و زبان روایی میان واقعیت اجتماعی، تخیل و لحظاتی نزدیک به امر شگفت حرکت می‌کند. سابقهٔ شعری نویسنده نیز در استفاده از استعاره و ریتم جمله‌ها محسوس است. همین ویژگی گاهی نقطهٔ آسیب‌پذیر رمان می‌شود: انباشت توصیف و زبان شاعرانه در بخش‌هایی سرعت روایت جنایی را کاهش می‌دهد و برخی صداهای شخصیت‌ها از نظر لحن بیش از اندازه به یکدیگر نزدیک می‌شوند. رمان که به فهرست بلند جایزهٔ جهانی رمان عربی ۲۰۲۱ راه یافت، بیش از پاسخ نهایی یک معما به هزینهٔ دانستن علاقه‌مند است. ماجد در پی کشف چیزی است که دیگران سال‌ها برای فراموش‌کردنش تلاش کرده‌اند. و شاید پرسش اصلی همین باشد: آیا هر گذشته‌ای که دفن شده باید دوباره بیرون کشیده شود، حتی اگر حقیقت آن دیگر نتواند چیزی را اصلاح کند؟