کتاب تاریخ جنگ‌های بابیان در مازندران

روایتی دست‌اول از دل دارالحکومه؛ مازندران در مقابله با فرقه بابیان

کتاب پیش‌رو، نسخه‌ای کهن، تک‌افتاده و کم‌نظیر از وقایع پرحرارت و خونبار قلعه‌ی شیخ‌طبرسی و تکاپوی بابیان در مازندران (۱۲۶۵ ق) است؛ تاریخی مستند به قلم منشی یا مستوفی گمنامی در رکاب دولتمردان قاجار (احتمالا اردوی خانلرمیرزا) که خود در کانون مبادلات اسنادی و نامه‌نگاری‌های جنگی قرار داشته است.

این اثر بیش از آنکه پژوهشی الهیاتی درباره‌ی عقاید نوآیین بابی باشد، مانیفستی است در دفاع از «نظم ناصری» و مشروعیت قاجار. کاتب بی‌نام با پرتاب سنگین‌ترین زرادخانه‌ی لغوی عصر قاجار به سوی مخالفان (از «یاغی طاغی» تا «ملحدان عنید») و در نقطه‌ی مقابل، تراشیدن عناوینی کیهانی برای شاه جوان و میرزاتقی‌خان امیرکبیر، مرزهای نزاع را ترسیم می‌کند. گزارش عریان و بی‌تعارف کتاب از مجازات‌های عبرت‌آموز-نظیر بر نیزه کردن و پوست کندن سر مقتولان در بارفروش (بابل)-آینه‌ای تمام‌نما از منطق سرکوب، هراس سلطنت از تزلزل، و تثبیت اقتدار «سلطان شرع و عرف» در بحبوحه‌ی گذار قدرت از محمدشاه به ناصرالدین‌شاه است. این کتاب سندی دست‌اول برای شناخت تاریخ اجتماعی، نظامی و گفتمان قدرت در ایران سده‌ی نوزدهم به شمار می‌رود.