کتاب دموکراسی لیبرال را چه پیش آمد

«دموکراسی لیبرال را چه پیش آمد: بازآفرینی سیاسی برای رفاه مشترک» نوشتهٔ دارون عجم‌اوغلو از دل تناقضی تاریخی آغاز می‌شود. پس از فروپاشی اتحاد شوروی در ۱۹۹۱، بسیاری گمان می‌کردند ترکیب اقتصاد بازار، حقوق فردی و حکومت دموکراتیک به الگوی مسلط جهان تبدیل خواهد شد. سه دهه بعد، نابرابری، قطبی‌شدن سیاسی، بی‌اعتمادی به نهادها و رشد جریان‌های اقتدارگرا این اطمینان را از میان برده‌اند. عجم‌اوغلو در این کتاب ۲۰۲۶ نمی‌پرسد آیا باید از دموکراسی لیبرال دست کشید؛ پرسش او این است که این نظام چگونه بخشی از پایگاه اجتماعی خود را از دست داد و برای بازسازی آن چه باید تغییر کند. تز اصلی کتاب این است که موفقیت تاریخی لیبرال‌دموکراسی فقط محصول تضمین آزادی‌های فردی یا انتخابات نبود. از نظر عجم‌اوغلو، سه وعده در کنار یکدیگر اهمیت داشتند: خودحکمرانی دموکراتیک، آزادی اندیشه و تحقیق، و «رفاه مشترک»؛ یعنی نظمی اقتصادی که بخش بزرگی از جامعه احساس کند از رشد و پیشرفت بهره می‌برد. او تجربهٔ جوامع صنعتی قرن بیستم را نمونه‌ای می‌گیرد که در آن افزایش بهره‌وری، گسترش اشتغال صنعتی، سازمان‌یابی کارگران و توسعهٔ خدمات عمومی توانستند ائتلاف اجتماعی گسترده‌تری در حمایت از دموکراسی بسازند. این صورت‌بندی ادامهٔ پرسشی است که عجم‌اوغلو در «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند» و «راه باریک آزادی» دربارهٔ رابطهٔ قدرت، نهادها و آزادی دنبال کرده بود. بحران از جایی شدت می‌گیرد که اقتصاد پساصنعتی این ائتلاف را فرسوده می‌کند. عجم‌اوغلو جهانی‌شدن، انتقال تولید، اتوماسیون و سپس فناوری‌های دیجیتال را در کنار تغییر سیاست‌های اقتصادی قرار می‌دهد و استدلال می‌کند که هزینهٔ این تحولات به شکلی نامتوازن بر دوش کارگرانی افتاد که تحصیلات دانشگاهی نداشتند. در مقابل، گروه‌های تحصیل‌کرده‌تر سهم بیشتری از فرصت‌های اقتصادی و نفوذ سیاسی به دست آوردند. از نظر او، مسئله فقط کاهش درآمد نیست؛ وقتی گروهی احساس کند نهادهای اقتصادی و سیاسی دیگر زبان، مسائل و منزلت او را جدی نمی‌گیرند، پیوندش با همان نظم سیاسی نیز ضعیف می‌شود. عجم‌اوغلو این شکاف را صرفا اقتصادی نمی‌بیند. یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های کتاب نقد او از بخشی از لیبرالیسم مترقی است که، به اعتقادش، توجه خود را از طبقه و توزیع اقتصادی به مهندسی فرهنگی، هویت و تغییر ارزش‌های اجتماعی منتقل کرده است. او استدلال می‌کند که تلاش برای تحمیل هنجارهای فرهنگی از بالا، حتی هنگامی که با اهداف برابری‌خواهانه انجام شود، می‌تواند با اصل خودحکمرانی و تکثر لیبرالی وارد تنش شود. این بخش از تحلیل او محل اختلاف است؛ منتقدان پرسیده‌اند آیا کتاب سهم سیاست‌های اقتصادی و قدرت شرکت‌ها را با همان دقتی بررسی می‌کند که نقش نخبگان فرهنگی را برجسته می‌سازد و آیا مقولهٔ گستردهٔ «نخبگان تحصیل‌کرده» تفاوت‌های مهم درون این گروه را بیش از حد فشرده نمی‌کند. پاسخ پیشنهادی عجم‌اوغلو چیزی است که آن را «لیبرالیسم طبقهٔ کارگر» می‌نامد. منظور او بازگشت به صنعت قرن بیستم یا کنارگذاشتن حقوق فردی نیست؛ می‌خواهد ائتلافی گسترده حول حکومت قانون، خودحکمرانی، مشاغل باکیفیت، خدمات عمومی، اجتماعات محلی و رفاه فراگیر دوباره ساخته شود. اتحادیه‌های کارگری، تصمیم‌گیری محلی و سیاست فناوری در این طرح اهمیت دارند. همانند «قدرت و پیشرفت»، او فناوری را سرنوشتی خودکار نمی‌داند: جهت توسعهٔ هوش مصنوعی و اتوماسیون به انتخاب‌های نهادی وابسته است و می‌توان فناوری را به جای حذف نیروی انسانی، در جهت افزایش توان و بهره‌وری کارکنان هدایت کرد. قدرت کتاب در پیوندزدن اقتصاد سیاسی، فناوری و بحران نمایندگی است. محدودیت آن نیز در بزرگی همین روایت دیده می‌شود: تجربهٔ آمریکا و اروپای غربی در مرکز تحلیل قرار دارد و مفهوم «لیبرالیسم طبقهٔ کارگر» هنوز بیش از آنکه طرح نهادی کاملی باشد، جهت‌گیری‌ای برای بازسازی ائتلاف دموکراتیک است. خود عجم‌اوغلو نیز بعضی تنش‌ها مثلا میان انسجام اجتماعی و پذیرش تکثر را دارای پاسخ آماده نمی‌داند. پرسشی که «دموکراسی لیبرال را چه پیش آمد» باقی می‌گذارد، از دفاع یا رد یک نظام سیاسی دشوارتر است: آزادی سیاسی تا چه مدت می‌تواند پایدار بماند اگر بخش بزرگی از جامعه احساس کند در ثمرات پیشرفت، قدرت تصمیم‌گیری و احترام اجتماعی سهمی ندارد؟