کتاب زبان و اندیشه

کتاب «زبان و اندیشه» نوام چامسکی— به ترجمه‌ی استاد کوروش صفوی — تنها یک کتاب زبان‌شناسی دانشگاهی نیست؛ بازتاب پنجاه سال سلطه‌ی نظریه‌ای انقلابی است که هم ستایش شده و هم هدف تندترین انتقادات قرار گرفته است؛ این کتاب سفری به عمیق‌ترین لایه‌های آنچه ما را انسان می‌سازد. چامسکی در این اثر استدلال می‌کند که زبان صرفاً ابزار ارتباط نیست، بلکه «روحی جسمیت‌یافته» است که ما را قادر می‌سازد رنج‌ها، عواطف و اندیشه‌هایمان را بیان کنیم. او با نقل قولی از فیلسوف بزرگ آلمانی، ویلهلم فون هومبولت، این ایده را خلاصه می‌کند: «ما انسانیم، نه بدان خاطر که زبان داریم، بل از آن رو که خود زبانیم.» هسته‌ی نظریه: دستور زبان جهانی و ذهن ماژولار نظریه‌ی محوری چامسکی، موسوم به «دستور زبان جهانی»،ادعا می‌کند کودکان با یک چارچوب ذهنی فطری برای یادگیری زبان به دنیا می‌آیند. این ایده که ذهن انسان از «توانش‌های» نیمه مستقل (ماژولار) مانند توانش زبانی تشکیل شده، چشم‌انداز علوم شناختی را دگرگون کرد. او در «زبان و اندیشه» زبان را «تنها خصیصه براستی انسانی» می‌خواند که ریشه در زیست‌شناسی مغز دارد. نقد ریشه‌ای نظریه‌های سنتی چامسکی در این کتاب به سراغ نظریه‌های کلاسیک فلسفه زبان — مانند الگوی فرگه — می‌رود و نشان می‌دهد که چرا این نظریه‌ها در تبیین واقعیت زبانی ناتوان‌اند. آیا واقعاً «زبان مشترکی» بین همه انسان‌ها وجود دارد؟ آیا واژه‌ها به اشیاء ثابت در جهان اشاره می‌کنند؟ مثال ساده‌ای مثل واژه «لندن» — که می‌تواند همزمان به یک مکان جغرافیایی، مردمش، تاریخش و حتی حال‌وهوای عاطفی آن اشاره کند — نشان می‌دهد که زبان بسی فراتر از یک نظام نشانه‌ای ساده است. زبان، خلاقیتی نامحدود یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، تأکید چامسکی بر «جنبه خالق» زبان است. ما هر روز جملاتی می‌سازیم که هرگز قبلاً نشنیده‌ایم، داستان‌هایی می‌گوییم که تازه‌اند، و شعرهایی می‌سراییم که از عمق وجودمان می‌جوشد. این خلاقیت نامحدود — که چامسکی آن را با الهام از دکارت مطرح می‌کند — نشان می‌دهد زبان تنها پاسخ به محرک‌های بیرونی نیست، بلکه فوران خودانگیخته ذهن انسان است.