کتاب انسان و جامعه (دو جلدی)

کتاب «انسان و جامعه: نظریه‌های سیاسی و اجتماعی از ماکیاولی تا مارکس» نوشته‌ی جان پلامناتز، از آثار مهم در حوزه‌ی نظریه‌ی سیاسی و تاریخ اندیشه‌ی سیاسی غرب است. پلامناتز (۱۹۱۲-۱۹۷۵)، فیلسوف سیاسی متولد مونته‌نگرو، از دوران کودکی در انگلستان تحصیل کرد و بخش عمده‌ی فعالیت دانشگاهی خود را در دانشگاه آکسفورد گذراند. او در سال ۱۹۶۷ جانشین آیزایا برلین در کرسی چیچلی نظریه‌ی اجتماعی و سیاسی شد. پلامناتز در طول فعالیت علمی خود به مطالعه‌ی انتقادی آثار فیلسوفان سیاسی پرداخت و کوشید استدلال‌ها و مفروضات آن‌ها را با دقت بررسی کند. «انسان و جامعه» را می‌توان مهم‌ترین و جامع‌ترین اثر او در این زمینه دانست. این کتاب نخستین بار در سال ۱۹۶۳، در دو جلد، منتشر شد. نویسنده در آن به بررسی شماری از مهم‌ترین نظریه‌های سیاسی و اجتماعی از دوره‌ی رنسانس تا اندیشه‌ی مارکس می‌پردازد. ماکیاولی، ژان بودن، توماس هابز، جان لاک، منتسکیو، دیوید هیوم، ادموند برک، ژان‌ژاک روسو، جرمی بنتام، سوسیالیست‌های نخستین، هگل و مارکس از جمله متفکرانی هستند که دیدگاه‌هایشان در این اثر بررسی می‌شود. بااین‌حال، انتخاب این متفکران به معنای تلاش برای ثبت همه‌ی جریان‌ها و چهره‌های مهم تاریخ اندیشه‌ی سیاسی نیست. پلامناتز در مقدمه‌ی کتاب تصریح می‌کند که قصد ندارد تاریخ جامعی از اندیشه‌ی سیاسی بنویسد و ازاین‌رو برخی متفکران مهم را تنها به‌اختصار نام می‌برد یا اساسا کنار می‌گذارد. در مقابل، محور اصلی کتاب، بررسی انتقادی استدلال‌ها و مفروضات نظریه‌پردازان است. نویسنده می‌خواهد روشن کند که متفکران گذشته چگونه درباره‌ی موضوعاتی چون قانون، حق، آزادی، تعهد سیاسی، رضایت، دولت و نسبت فرد با جامعه استدلال کرده‌اند و کدام بخش از استدلال‌های آن‌ها همچنان اعتبار دارد. برای او، مطالعه‌ی یک نظریه صرفا به معنای شناخت شرایط تاریخی شکل‌گیری آن نیست؛ باید مفاهیم به‌کاررفته در آن، معنای دقیق گزاره‌ها، پیش‌فرض‌های استدلال و سازگاری درونی آن‌ها نیز بررسی شود. به همین دلیل، نویسنده بیش از آنکه به دنبال ترسیم خطی پیوسته از تحول اندیشه‌ها یا شرح تأثیرگذاری متفکران بر یکدیگر باشد، به ارزیابی محتوای نظریه‌ها و سنجش قوت و ضعف استدلال‌هایشان توجه دارد. بنابراین این اثر برای خوانندگانی مناسب است که می‌خواهند با استدلال‌های اصلی برخی از تأثیرگذارترین متفکران سیاسی غرب آشنا شوند و درعین‌حال، شیوه‌ی نقادانه‌ی مواجهه با نظریه‌های سیاسی را بیاموزند. نثر تحلیلی کتاب و توجه آن به مفاهیم و استدلال‌ها ممکن است مطالعه‌ی بخش‌هایی از آن را دشوار کند، اما همین دقت مفهومی یکی از ویژگی‌های اصلی اثر است. اهمیت کتاب در نهایت به این نکته بازمی‌گردد که نظریه‌های سیاسی گذشته را مجموعه‌ای از عقاید تاریخی سپری‌شده تلقی نمی‌کند؛ آن‌ها را استدلال‌هایی می‌داند که می‌توان اعتبارشان را سنجید و از خلالشان مسائل پایدار زندگی سیاسی و اجتماعی را بهتر فهمید.