کتاب تمثیلات

«تمثیلات» میرزا فتحعلی آخوندزاده یکی از متن‌های بنیادین در تاریخ نمایشنامه‌نویسی جدید در حوزهٔ فارسی و قفقاز است؛ مجموعه‌ای شامل شش نمایشنامه و یک داستان که محمدجعفر قراجه‌داغی آن را از ترکی آذری به فارسی برگرداند. ترجمهٔ کامل مجموعه در سال ۱۸۷۴ میلادی منتشر شد و از نخستین نمونه‌هایی بود که قالب نمایشنامهٔ اروپایی را به‌صورتی منسجم در اختیار خوانندگان فارسی‌زبان قرار می‌داد. چاپ نشر مولی این مجموعه را با مقدمهٔ یعقوب آژند و به کوشش سلمان مفید عرضه کرده است. شش نمایشنامهٔ مجموعه عبارت‌اند از «حکایت ملا ابراهیم خلیل کیمیاگر»، «حکایت خرس قولدورباسان» یا «دزدافکن»، «حکایت موسیو ژوردان حکیم نباتات و مستعلی‌شاه مشهور به جادوگر»، «حکایت وزیر خان لنکران»، «حکایت مرد خسیس» یا «حاجی قره» و «حکایت وکلای مرافعه تبریز». داستان «یوسف‌شاه سراج» یا «ستارگان فریب‌خورده» نیز در کنار آن‌ها قرار گرفته است. همین تنوع نشان می‌دهد که طنز آخوندزاده فقط متوجه یک طبقه یا رفتار خاص نیست؛ خرافه، فساد اداری، آزمندی، جهل، مناسبات قضایی، اقتدار سیاسی و شیوه‌های زندگی سنتی همگی در معرض نگاه انتقادی او قرار می‌گیرند. آخوندزاده نمایشنامه را وسیله‌ای برای سرگرمی صرف نمی‌دانست. او از چهره‌های مهم تجددخواهی سدهٔ نوزدهم بود و معتقد بود کمدی می‌تواند آنچه را خطابه و نصیحت مستقیم پنهان می‌کنند، در رفتار آدم‌ها آشکار کند. شخصیت‌های «تمثیلات» غالبا خودشان از تناقض رفتارشان آگاه نیستند؛ کیمیاگر، ملا، تاجر، صاحب‌منصب یا مدعی علم با اعتمادبه‌نفس رفتار می‌کند، اما جریان نمایش فاصلهٔ میان ادعا و واقعیت را نشان می‌دهد. طنز از همین فاصله نیرو می‌گیرد. در این میان نقش قراجه‌داغی فقط انتقال کلمات از زبانی به زبان دیگر نیست. آخوندزاده خود در جست‌وجوی مترجمی برای نمایشنامه‌ها بود و از ترجمهٔ او رضایت داشت. قراجه‌داغی نیز در مقدمهٔ خود آگاه بود که خوانندهٔ فارسی با قالبی تازه روبه‌روست و حتی دربارهٔ ساختمان تماشاخانه و شیوهٔ نمایش توضیح می‌داد. زبان گفت‌وگومحور و نسبتا سادهٔ ترجمه، در دوره‌ای که نثر رسمی فارسی هنوز به‌شدت زیر نفوذ شیوه‌های منشیانه بود، بخشی از اهمیت تاریخی کتاب است. ترجمه در نتیجه فقط حامل نمایشنامه‌ها نشد؛ به تجربه‌ای در ساختن زبان فارسی مناسب برای صحنه نیز تبدیل شد. «تمثیلات» البته امروز صرفا به سبب تقدم تاریخی خواندنی نیست. بعضی تیپ‌های اجتماعی و برخی تقابل‌های روشن میان «جهل» و «عقل» نشان‌دهندهٔ فضای اصلاح‌طلبانه و عقل‌گرایانهٔ قرن نوزدهم‌اند و از منظر امروز گاه ساده‌سازی‌شده به نظر می‌رسند. آخوندزاده نیز در نقد سنت معمولا با اطمینانی سخن می‌گوید که پیچیدگی زمینه‌های اجتماعی و دینی را کم‌رنگ می‌کند. بااین‌حال، توانایی او در تبدیل نقد اجتماعی به موقعیت نمایشی باعث شده است بسیاری از این متن‌ها از حد رساله‌های اصلاح‌طلبانهٔ زمان خود فراتر بروند. اهمیت «تمثیلات» را شاید بتوان در همین انتقال یافت: لحظه‌ای که نقد جامعه دیگر فقط در مقاله، اندرزنامه یا رساله بیان نمی‌شود، بلکه چند شخصیت روی صحنه می‌آیند، حرف می‌زنند، اشتباه می‌کنند و خودشان تناقض‌های جهانشان را آشکار می‌کنند. با ورود این صداها، نثر فارسی فقط موضوع تازه‌ای پیدا نکرد؛ شکل تازه‌ای برای دیدن جامعه پیدا کرد.