کتاب یک بعدازظهر 60 سالگی

روایت تاریخ مدرن یک ملت از طریق تبارشناسی و کنار هم چیدن پازل‌های بیوگرافیک، رویکردی تجربی و متمایز است که در کتاب «یک بعدازظهر ۶۰ سالگی» با عنوان اصلی عربی: حدیث الصباح والمساء نوشته نجیب محفوظ به اوج شکوفایی خود می‌رسد. نجیب محفوظ، نویسنده‌ی نوبلیست و پرآوازه‌ی مصری، در این اثر که نخستین بار در سال ۱۹۸۷ به چاپ رسید، از قالب‌های سنتی و خطی رمان‌نویسی واقع‌گرایانه فاصله می‌گیرد تا فرمی آوانگارد و پست‌مدرن را متبلور سازد. ساختار منحصر‌به‌فرد این کتاب به جای تکیه بر کرونولوژی یا سیر خطی زمان، بر اساس حروف الفبا چیده شده و شامل ۶۷ مدخل کوتاه بیوگرافی از شخصیت‌های گوناگون است. هر بخش مانند یک فرهنگ‌نامه‌ی مینی‌مالیستی، شناسنامه، شغل، دغدغه‌ها و فرجام یک فرد را بازگو می‌کند که در نگاه اول مستقل به نظر می‌رسند، اما در لایه‌های زیرین به یکدیگر متصل هستند.
تمرکز اصلی این ساختار چندصدایی و کثرت‌گرا، بازآفرینی دگرگونی‌های کلان سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه‌ی مصر در بستری دوصدساله است که از زمان تهاجم ناپلئون بناپارت در اواخر قرن هجدهم آغاز شده و تا دهه‌ی ۱۹۸۰ میلادی امتداد می‌یابد. محفوظ با پیوند زدن سه خانواده‌ی قاهره‌ای از طبقات فرودست، کاسب و اشرافی (شامل خاندان‌های مراکیبی، مصری و قلیوبی)، کلنل‌ها، انقلابیون، مذهبی‌های سنتی و جوانان سرگشته‌ی مدرن را در یک شبکه‌ی خویشاوندگرایی پیچیده به تصویر می‌کشد. نوسانات ایدئولوژیک نسل‌های متمادی این تبار بزرگ، آیینی تمام‌نما از گذار مصر از استعمار عثمانی و بریتانیا، جریانات استقلال‌خواهی، انقلاب ۱۹۱۹، سوسیالیسم عصر جمال عبدالناصر، چرخش‌های دوران انور سادات و در نهایت گشایش اقتصادی است. در این رمان فرمالیستی، هیچ قهرمان مرکزی واحدی وجود ندارد و راوی دانای کل به حاشیه رانده شده است؛ چرا که قهرمان واقعی خود مفهوم زمان و تحولات قاهره است که زندگی‌های کوچک آدم‌های معمولی را تحت سیطره‌ی دگرگونی‌های بزرگ تاریخ قرار می‌دهد.
مفهوم زوال، ابدیت و فلسفه‌ی اگزیستانسیالیستی حاکم بر عمر انسان، لایه‌ی عمیق‌تر و پنهان این رمان را شکل می‌دهد که عنوان فارسی آن، یعنی «یک بعدازظهر ۶۰ سالگی»، به خوبی گویای این اتمسفر میانسالی و پیری است. محفوظ در پایان روایت فشرده‌ی هر یک از این ۶۷ شخصیت، با سادگی تکان‌دهنده‌ای به شیوه‌ یا تاریخ مرگ آن‌ها اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه تمام جاه‌طلبی‌ها، ثروت‌ها، عشق‌ها و آرمان‌های سیاسی در پیشگاه حقیقت مرگ رنگ می‌بازند. انسان‌ها با صرخه‌ی زایش وارد این دایره‌المعارف بشری می‌شوند و با شهیق ناگزیر مرگ از آن بیرون می‌روند، اما تداوم نسل‌ها و زنجیره‌ی اتصالات خانوادگی مانع از محو شدن کامل اثر آن‌ها در پهنه‌ی تاریخ می‌شود. این رفت‌وآمد میان صبح و شب زندگی (حدیث الصباح والمساء)، نوعی ادای دین به سنت تذکره‌نویسی و تراجم‌احوال در ادبیات کهن عرب نیز محسوب می‌شود که با تلفیق در تکنیک‌های مینی‌مالیستی رمان معاصر، ابزاری برای جبران روان‌شناختی شکست‌های تاریخی یک ملت فراروی مخاطب می‌گذارد.